Siêu âm vú có phát hiện ung thư không?

Chào bạn Phạm Thị Hương (29 tuổi) và quý độc giả đang quan tâm đến các phương pháp chẩn đoán hình ảnh tuyến vú!

Ở tuổi 29, khi bạn vô tình sờ thấy vùng ngực hơi lợn cợn, việc cảm thấy lo lắng và đặt câu hỏi: “Siêu âm vú có phát hiện được ung thư không? Có đủ để khẳng định hay cần làm thêm chụp nhũ ảnh, sinh thiết?” là phản ứng tâm lý hoàn toàn tự nhiên và rất đúng đắn. Trong thực tế lâm sàng, siêu âm tuyến vú là một trong những chỉ định phổ biến nhất, là “người bạn đồng hành” đầu tay của mọi bác sĩ sản phụ khoa và ung bướu. Tuy nhiên, để hiểu đúng khả năng, thế mạnh cũng như những giới hạn khách quan của siêu âm, chúng ta cần phân tích sâu dưới góc độ khoa học y khoa.

Siêu âm tuyến vú có phát hiện được ung thư không? Khả năng và thế mạnh vượt trội

Câu trả lời khẳng định là: Siêu âm tuyến vú CÓ THỂ phát hiện được ung thư vú, và thậm chí là công cụ cực kỳ nhạy bén đối với nhiều dạng khối u ác tính, đặc biệt là ở phụ nữ trẻ tuổi:

• Cơ chế hoạt động: Máy siêu âm sử dụng đầu dò phát ra các chùm sóng âm tần số cao (thường từ 7.5 đến 15 MHz) truyền qua da vào sâu trong mô vú. Khi sóng âm gặp các ranh giới giữa các cấu trúc mô khác nhau (mô mỡ, mô tuyến, dịch lỏng, khối đặc), nó sẽ dội ngược lại đầu dò và được máy tính xử lý thành hình ảnh đen trắng theo thời gian thực (real-time).
• Cực kỳ ưu việt đối với mô tuyến vú đặc (Dense Breasts): Đa số phụ nữ châu Á và phụ nữ dưới 40 tuổi có tỷ lệ mô tuyến vú đặc rất cao. Trên phim chụp X-quang nhũ ảnh thông thường, mô tuyến đặc có màu trắng cản quang, rất dễ che lấp các khối u ác tính nhỏ (vốn cũng có màu trắng). Ngược lại, trên siêu âm, các khối u ác tính thường có xu hướng giảm âm (màu sẫm đen hoặc xám đậm), nổi bật rõ nét trên nền mô tuyến tăng âm (sáng màu). Do đó, siêu âm giúp bác sĩ “nhìn thấu” qua các lớp mô dày đặc mà không bị giới hạn bởi mật độ mô.
• Khả năng phân biệt nang dịch và u đặc tuyệt đối: Đây là giá trị lớn nhất của siêu âm. Cảm giác “lợn cợn” mà bạn sờ thấy ở tuổi 29 rất thường là các nang nước nhỏ (cysts) hoặc các biến đổi xơ nang lành tính. Siêu âm có thể xác định ngay tức thì với độ chính xác xấp xỉ 100% một tổn thương là nang nước đơn thuần (bên trong chứa dịch trong suốt, thành mỏng, tăng âm phía sau – hoàn toàn lành tính) hay là một khối u đặc (solid mass) cần khảo sát sâu hơn.

Các dấu hiệu hình ảnh trên siêu âm cảnh báo nguy cơ ác tính

Khi quan sát một khối u đặc trên siêu âm, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh giàu kinh nghiệm sẽ phân tích chi tiết dựa trên hệ thống tiêu chuẩn quốc tế BI-RADS (Breast Imaging Reporting and Data System) do Trường Điện quang Hoa Kỳ (ACR) ban hành. Những đặc điểm siêu âm gợi ý nguy cơ ung thư vú cao bao gồm:

• Hình thái và trục phát triển: Khối u có trục dọc lớn hơn trục ngang (chiều cao lớn hơn chiều rộng – “taller than wide”), nghĩa là khối u có xu hướng phát triển xâm lấn xuyên qua các bình diện mô tự nhiên thay vì nằm dọc theo thớ mô như u lành.
• Đường bờ tổn thương: Khối u lành tính (như u xơ tuyến vú) thường có bờ tròn, đều, ranh giới rõ ràng, vỏ bao mỏng. Ngược lại, khối ung thư thường có bờ không đều, đa cung gập góc, bờ mờ nhạt, hoặc nguy hiểm nhất là bờ tạo các tua gai (spiculated margin) đâm sâu vào mô lân cận.
• Cấu trúc hồi âm: Khối ác tính thường giảm âm rất mạnh, cấu trúc âm bên trong không đồng nhất, kèm theo hiện tượng tạo bóng cản âm phía sau (posterior acoustic shadowing) do mô ung thư hấp thụ hoặc làm tán xạ sóng âm.
• Tình trạng vi vôi hóa bên trong khối u: Siêu âm độ phân giải cao thế hệ mới có thể ghi nhận các đốm vôi hóa cực nhỏ nằm rải rác bên trong nốt tổn thương.
• Siêu âm Doppler màu và đàn hồi mô: Đánh giá mạng lưới mạch máu nuôi u. Khối ung thư thường tăng sinh mạch máu hỗn loạn ở trung tâm và viền ngoài. Công nghệ siêu âm đàn hồi (Strain Elastography / Shear Wave) đo độ cứng cho thấy mô ung thư có độ cứng chắc vượt trội so với mô lành xung quanh.

Giới hạn của siêu âm: Vì sao siêu âm không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp khác?

Mặc dù siêu âm rất hiện đại, nhưng phương pháp này vẫn tồn tại những “điểm mù” y khoa:

• Khó phát hiện các đám vi vôi hóa rải rác ngoài khối u: Dấu hiệu sớm nhất của ung thư biểu mô tại chỗ (DCIS) thường là các đám vi vôi hóa nhỏ li ti như hạt cát nằm dọc theo đường đi của ống dẫn sữa, hoàn toàn chưa hình thành khối u rõ rệt. Những hạt vi vôi hóa này siêu âm rất dễ bỏ sót, trong khi chụp nhũ ảnh (Mammography) lại ghi nhận cực kỳ sắc nét.
• Tính chủ quan: Kết quả siêu âm phụ thuộc rất nhiều vào trình độ tay nghề, kinh nghiệm quan sát của bác sĩ thao tác và chất lượng của máy siêu âm.
• Không thể khẳng định 100% tế bào học: Siêu âm chỉ mô tả hình thái vật lý, không thể quan sát cấu trúc nhân tế bào, nhiễm sắc thể hay sự đột biến phân chia tế bào. Do đó, siêu âm KHÔNG THỂ thay thế sinh thiết mô bệnh học để đưa ra chẩn đoán xác định ung thư.

Khi nào cần kết hợp chụp nhũ ảnh hoặc sinh thiết mô bệnh học?

Quy trình chẩn đoán các bệnh lý tuyến vú hiện đại luôn tuân thủ nguyên tắc “Bộ ba chẩn đoán” (Triple Assessment): Khám lâm sàng + Chẩn đoán hình ảnh (Siêu âm/Nhũ ảnh) + Giải phẫu bệnh (Sinh thiết).

• Khi nào cần chụp thêm nhũ ảnh?
• Người bệnh từ 40 tuổi trở lên: Luôn phải phối hợp cả siêu âm và nhũ ảnh.
• Phụ nữ dưới 40 tuổi (như bạn 29 tuổi): Chỉ chụp nhũ ảnh khi siêu âm phát hiện khối u có đặc điểm nghi ngờ cao (BI-RADS 4 hoặc 5), hoặc nghi ngờ có tổn thương dạng vi vôi hóa, hoặc khi bạn có yếu tố nguy cơ đột biến gen di truyền.
• Khi nào bắt buộc phải làm sinh thiết kim lõi (Core Needle Biopsy – CNB)?
• Bác sĩ sẽ chỉ định sinh thiết khi tổn thương được xếp loại BI-RADS 4 (nguy cơ ác tính từ 2% đến 95%) hoặc BI-RADS 5 (nguy cơ ác tính > 95%).
• Quy trình thực hiện: Dưới sự hướng dẫn và định vị thời gian thực của máy siêu âm, bác sĩ sẽ gây tê tại chỗ vùng da ngực, đưa một kim sinh thiết chuyên dụng vào tâm khối u để bấm lấy 3–5 mẫu mô nhỏ hình trụ. Mẫu mô này sau đó được chuyển đến phòng xét nghiệm giải phẫu bệnh để cố định, cắt lát, nhuộm tiêu bản và soi dưới kính hiển vi quang học độ phóng đại lớn. Đây là tiêu chuẩn vàng duy nhất để khẳng định tế bào đó là lành tính, loạn sản hay ung thư ác tính.

Lời khuyên cho bạn ở tuổi 29 khi sờ thấy ngực “lợn cợn”

Vùng ngực lợn cợn ở phụ nữ trẻ tuổi đa phần xuất phát từ các nguyên nhân lành tính như:

• Thay đổi sợi bọc tuyến vú (Fibrocystic breast changes): Hiện tượng các nang nhỏ và dải xơ tuyến phát triển do đáp ứng với biến động nội tiết estrogen trước kỳ kinh, thường kèm theo cảm giác căng đau và tự mềm đi sau khi sạch kinh.
• U xơ tuyến vú lành tính (Fibroadenoma): Khối u di động tròn, nhẵn như viên bi.

Bạn không nên quá hoang mang tự chẩn đoán, nhưng cũng không được chủ quan bỏ qua. Bạn hãy đến bệnh viện khám sau khi sạch kinh 3–5 ngày để được bác sĩ khám chuyên khoa và thực hiện siêu âm vú kỹ lưỡng.

Để được thăm khám cùng đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm và hệ thống máy siêu âm hiện đại, bạn có thể chủ động đặt lịch trên App TCI Hospital: app.thucuc.vn.