Sốt ở người cao tuổi cảnh báo điều gì?

Chào bạn,

Sốt ở người cao tuổi là dấu hiệu cảnh báo y khoa rất đặc biệt, bởi phản ứng thân nhiệt của nhóm người bệnh này thường suy giảm rõ rệt so với người trẻ tuổi. Ở người trên 65 tuổi, một đợt nhiễm trùng nặng có thể chỉ biểu hiện qua mức sốt nhẹ từ 37,2–37,5°C, thậm chí thân nhiệt không đổi mà khởi phát bằng triệu chứng lú lẫn, té ngã hoặc bỏ ăn. Việc chậm trễ phát hiện tình trạng này dễ dẫn tới sốc nhiễm khuẩn và suy đa tạng, do đó mọi thay đổi ý thức hay hành vi kèm thân nhiệt tăng nhẹ đều cần được đánh giá y tế toàn diện, không được chủ quan theo dõi đơn thuần tại nhà.

Định nghĩa và tiêu chuẩn nhiệt độ ở người già ra sao?

Hội Bệnh Nhiễm trùng Hoa Kỳ (IDSA) đã đưa ra hướng dẫn chẩn đoán chuyên biệt về tiêu chuẩn xác định thân nhiệt bệnh lý đối với người cao tuổi sống tại cộng đồng cũng như trong các cơ sở chăm sóc dài hạn.

Theo hướng dẫn lâm sàng của IDSA, người cao tuổi được xác định là có phản ứng sốt khi thỏa mãn một trong các tiêu chí sau:

• Nhiệt độ đo tại miệng: Đạt từ 37,8°C trở lên trong một lần đo duy nhất.

• Nhiệt độ lặp lại nhiều lần: Đo tại miệng hoặc tại nách ghi nhận từ 37,2°C trở lên trong ít nhất hai lần đo liên tiếp.

• Độ chênh lệch thân nhiệt nền: Nhiệt độ cơ thể tăng từ 1,1°C trở lên so với mức thân nhiệt nền ổn định thường ngày của chính người bệnh.

Sự suy giảm khả năng sinh nhiệt và co mạch ngoại vi khiến thân nhiệt trung bình của người già thường thấp hơn người trẻ khoảng 0,3–0,5°C. Vì vậy, mức nhiệt 37,5°C ở người cao tuổi đã có giá trị cảnh báo tương đương với cơn sốt 38,5°C ở một người trưởng thành khỏe mạnh.

Vì sao phản ứng sốt ở người lớn tuổi thường mờ nhạt?

Hiện tượng đáp ứng thân nhiệt bị ức chế hoặc diễn biến kín đáo ở người già xuất phát từ quá trình lão hóa miễn dịch (immunosenescence) cùng sự suy giảm chức năng điều nhiệt tại hệ thần kinh trung ương.

Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) chỉ ra ba cơ chế sinh học cốt lõi chi phối hiện tượng này:

• Suy giảm sản xuất cytokine nội sinh: Tế bào miễn dịch đại thực bào và lympho T giảm sút độ nhạy cảm, khiến lượng cytokine gây sốt như interleukin-1 (IL-1), interleukin-6 (IL-6) và TNF-alpha giải phóng vào tuần hoàn thấp hơn đáng kể khi có vi khuẩn xâm nhập.

• Kém nhạy cảm tại vùng dưới đồi: Thụ thể tại trung tâm điều hòa thân nhiệt ở vùng dưới đồi giảm đáp ứng với tín hiệu prostaglandin E2 (PGE2), làm chậm quá trình tái thiết lập điểm đặt nhiệt.

• Rối loạn chức năng cơ học sinh nhiệt: Khối lượng cơ vân teo giảm sinh lý làm suy yếu phản xạ run cơ sinh nhiệt, kết hợp cùng hiện tượng xơ vữa mạch máu ngoại vi làm giảm hiệu quả giữ nhiệt dưới da.

Những nguyên nhân gây nhiễm trùng hàng đầu là gì?

Khoảng 80–85% các ca biến đổi thân nhiệt ở người già xuất phát từ các ổ nhiễm khuẩn cấp tính, phần còn lại liên quan đến tác dụng phụ của thuốc điều trị hoặc bệnh lý tự miễn.

Tạp chí Lão khoa lâm sàng Hoa Kỳ tổng hợp các căn nguyên bệnh lý thường gặp nhất gồm:

• Nhiễm trùng đường hô hấp: Bệnh viêm phổi thùy hoặc viêm phế quản phổi là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu; bệnh cảnh thường không ho rầm rộ mà chỉ thở nhanh, nông và suy hô hấp thầm lặng.

• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Viêm bàng quang, viêm đài bể thận thứ phát do u xơ tiền liệt tuyến, sỏi tiết niệu hoặc do đặt ống thông tiểu lưu; người bệnh có thể không tiểu buốt rõ rệt mà chỉ có nước tiểu đục hoặc mùi nồng hôi.

• Nhiễm trùng da mô mềm và ổ loét: Viêm mô tế bào hoặc loét tì đè vùng cùng cụt, gót chân ở những người bệnh nằm bất động lâu ngày, tạo điều kiện cho vi khuẩn tụ cầu và trực khuẩn mủ xanh xâm lấn.

• Nhiễm khuẩn đường tiêu hóa: Viêm túi mật cấp, viêm đường mật sỏi mật hoặc viêm đại tràng do Clostridioides difficile sau các đợt dùng kháng sinh kéo dài.

Sốt do thuốc và các nguyên nhân không nhiễm trùng?

Bên cạnh các tác nhân vi sinh, người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh lý phối hợp và phải sử dụng cùng lúc nhiều nhóm dược phẩm khác nhau.

Bác sĩ chuyên khoa lưu ý các yếu tố không nhiễm trùng gây tăng nhiệt:

• Tác dụng phụ của thuốc: Hiện tượng sốt do thuốc chiếm khoảng 5–10% các đợt sốt nội viện, thường liên quan đến kháng sinh nhóm beta-lactam, thuốc chống co giật, thuốc tim mạch hoặc thuốc kháng cholinergic làm giảm bài tiết mồ hôi.

• Bệnh lý mạch máu huyết khối: Huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới hoặc thuyên tắc động mạch phổi do nằm bất động kéo dài kích hoạt các phản ứng viêm vô khuẩn toàn thân.

• Bệnh ác tính tiềm ẩn: Khối u lympho, ung thư đại trực tràng hoặc ung thư biểu mô tế bào thận có thể gây sốt kéo dài dai dẳng không rõ nguồn gốc.

Dấu hiệu nhận biết sớm và triệu chứng không điển hình?

Triệu chứng của các bệnh lý nhiễm trùng ở người già thường không khu trú tại cơ quan tổn thương mà biểu hiện chủ yếu thông qua các rối loạn chức năng thần kinh và thể trạng chung.

Người chăm sóc cần đặc biệt lưu tâm đến các biến đổi bất thường:

• Rối loạn tri giác và hành vi: Xuất hiện trạng thái mê sảng cấp tính, lú lẫn đột ngột, không nhận biết được người thân, nói nhảm hoặc ngược lại là rơi vào tình trạng li bì, ngủ gà khó đánh thức.

• Suy giảm khả năng vận động: Người bệnh đột ngột yếu hai chân, đi đứng loạng choạng, mất thăng bằng hoặc bị té ngã không rõ lý do trong sinh hoạt hằng ngày.

• Bỏ bữa và kiệt sức: Từ chối ăn uống, không chịu uống nước dẫn đến dấu hiệu mất nước nhanh chóng như môi khô se, mắt trũng, da nhăn nheo và giảm lượng nước tiểu trong 24 giờ.

• Thở dốc không rõ nguyên nhân: Tần số thở tăng trên 25 lần/phút thường là chỉ dấu nhạy cảm nhất của tình trạng nhiễm trùng huyết hoặc viêm phổi sớm trước khi xuất hiện tiếng ran ở phổi.

Khi nào người bệnh cần được đưa đi bệnh viện cấp cứu?

Ở người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền như đái tháo đường, suy tim, bệnh thận mạn, khoảng cách từ sốt nhẹ đến sốc nhiễm khuẩn diễn ra rất nhanh và khó lường.

Gia đình cần đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu báo động:

• Biến đổi thân nhiệt cực đoan: Sốt cao liên tục trên 38,5°C hoặc thân nhiệt tụt thấp dưới 36,0°C kèm theo tình trạng rét run bần bật toàn thân.

• Rối loạn huyết động và hô hấp: Nhịp thở nhanh gấp trên 28 lần/phút, độ bão hòa oxy trong máu (SpO2) tụt dưới 92%, huyết áp tâm thu giảm sâu dưới 90 mmHg hoặc tim đập nhanh trên 110 lần/phút khi nghỉ ngơi.

• Mất ý thức tiến triển: Người bệnh lơ mơ, gọi hỏi không đáp ứng hoặc hôn mê sâu, xuất hiện co giật cục bộ.

• Thiểu niệu hoặc vô niệu: Lượng nước tiểu cả ngày dưới 400ml, nước tiểu màu nâu sẫm hoặc có máu tươi rỉ qua ống thông.

Những trường hợp nghi ngờ nhiễm trùng ở người cao tuổi cần được bác sĩ làm ngay xét nghiệm công thức máu, cấy máu, cấy nước tiểu, định lượng nồng độ procalcitonin, lactate máu và chụp cắt lớp vi tính (CT scanner) để khoanh vùng ổ nhiễm khuẩn, can thiệp kháng sinh sớm trong giờ đầu. Để được các chuyên gia giàu kinh nghiệm thăm khám và xây dựng kế hoạch chăm sóc lão khoa toàn diện, bạn có thể Đặt lịch trên App TCI Hospital: app.thucuc.vn

Nhận diện đúng bản chất hiện tượng sốt ở người cao tuổi là yếu tố mang tính quyết định để bảo vệ tính mạng cho các bậc sinh thành. Gia đình tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các loại thuốc hạ sốt, chống viêm không steroid (NSAID) liều cao khi chưa rõ nguyên nhân vì rất dễ gây biến chứng xuất huyết dạ dày hoặc suy thận cấp trên nền chức năng thận suy giảm sinh lý. Hãy tạo thói quen đo thân nhiệt định kỳ, ghi chép mức nhiệt nền của người cao tuổi và chủ động đưa người bệnh tới bệnh viện chuyên khoa khi có bất kỳ dấu hiệu lú lẫn hay bỏ ăn bất thường.