Bị tiêu chảy ở người lớn cần làm gì?

Chào bạn,

Tình trạng tiêu chảy ở người lớn được xác định khi bạn đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ. Phần lớn các đợt bệnh cấp tính xuất phát từ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa, ngộ độc thức ăn hoặc tác dụng phụ của thuốc. Mục tiêu xử lý quan trọng hàng đầu là bù nước và điện giải kịp thời để phòng ngừa trụy mạch do mất dịch. Bạn có thể tự theo dõi tại nhà nếu không kèm theo các dấu hiệu báo động như sốt cao, đi ngoài phân lẫn máu hoặc dấu hiệu mất nước nghiêm trọng.

Nguyên nhân nào dẫn đến đi ngoài phân lỏng?

Sự mất cân bằng giữa khả năng hấp thu và bài tiết dịch tại lòng ruột là cơ chế bệnh sinh then chốt gây ra các đợt đi ngoài tóe nước cấp tính hoặc kéo dài.

Theo World Health Organization (WHO), các căn nguyên lâm sàng thường gặp nhất bao gồm:

• Nhiễm trùng vi sinh vật đường ruột: Do virus (Rotavirus, Norovirus), vi khuẩn sinh ngoại độc tố (Salmonella, Shigella, E. coli, Campylobacter) hoặc ký sinh trùng xâm nhập qua đường ăn uống không đảm bảo vệ sinh.

• Ngộ độc thực phẩm: Độc tố vi khuẩn tích tụ sẵn trong các món ăn ôi thiu kích thích niêm mạc ruột non tăng tiết dịch ồ ạt, khởi phát triệu chứng nôn mửa kèm tiêu chảy chỉ sau vài giờ dung nạp.

• Tác dụng phụ của thuốc kháng sinh: Hiện tượng rối loạn hệ vi sinh đường ruột làm suy giảm tỷ lệ vi khuẩn có lợi, tạo điều kiện cho vi khuẩn Clostridioides difficile phát triển quá mức gây viêm đại tràng giả mạc.

• Bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính: Hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh viêm ruột mạn tính (IBD như Crohn hay viêm loét đại tràng) hoặc hội chứng kém dung nạp đường lactose.

Bù nước và điện giải tại nhà thế nào cho đúng?

Biến chứng mất nước và kiệt điện giải là mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh, đặc biệt là người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền mạn tính.

Theo hướng dẫn điều trị từ CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), các nguyên tắc bù dịch chuẩn y khoa gồm:

• Sử dụng oresol áp suất thẩm thấu thấp: Uống từng ngụm nhỏ dung dịch oresol bù nước được pha chính xác tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì gói thuốc; không được pha quá loãng hoặc quá đặc vì có thể làm tình trạng tiêu chảy trầm trọng hơn.

• Bổ sung nước canh luộc và nước cháo loãng: Nước cháo gạo rang nấu muối loãng giúp cung cấp tinh bột dễ hấp thu và giữ muối khoáng trong lòng mạch máu hiệu quả.

• Tránh các loại đồ uống làm tăng tiêu chảy: Không uống sữa bò, nước ngọt đóng chai nhiều đường tinh luyện, nước tăng lực hoặc rượu bia vì chúng tạo áp lực thẩm thấu hút nước ngược vào lòng ruột.

Người bệnh nên ăn uống kiêng cữ những gì?

Chế độ dinh dưỡng khoa học giúp niêm mạc ruột sớm hồi phục lớp biểu mô vi nhung mao mà không làm tăng tần suất đi ngoài.

Dựa trên khuyến cáo dinh dưỡng của NIDDK (Viện Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Quốc gia Hoa Kỳ), thực đơn ăn uống cần lưu ý:

• Nhóm thực phẩm dễ tiêu nên ăn: Cháo thịt nạc nấu nhừ, bánh mì nướng, cơm trắng, chuối chín và táo hấp; đây là các món ăn giàu chất xơ hòa tan giúp tạo khuôn phân và bổ sung kali dự trữ.

• Hạn chế chất béo động vật: Tạm dừng ăn đồ chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ chế biến sẵn vì hệ thống men tiêu hóa của tụy và mật đang bị quá tải.

• Tuyệt đối không ăn đồ tái sống: Kiêng ăn tiết canh, nem chua, hải sản sống, gỏi cá hay rau sống vì nguy cơ bội nhiễm thêm các chủng vi khuẩn kháng thuốc nguy hiểm.

Có nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy không?

Tâm lý muốn ngưng đi ngoài ngay lập tức thường khiến người bệnh tìm mua các loại thuốc ức chế nhu động ruột mà không lường trước hậu quả giữ lại chất độc trong cơ thể.

Theo hướng dẫn từ ACG (Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ), bác sĩ lưu ý các nguyên tắc sử dụng thuốc:

• Hạn chế lạm dụng loperamide: Thuốc làm liệt tạm thời nhu động ruột; nếu nguyên nhân là do vi khuẩn xâm lấn sinh độc tố, thuốc sẽ ngăn cản quá trình tống xuất mầm bệnh tự nhiên, dẫn đến biến chứng giãn đại tràng nhiễm độc.

• Không tự ý uống thuốc kháng sinh: Kháng sinh chỉ được chỉ định khi xét nghiệm phân hoặc cấy máu xác định rõ nhiễm khuẩn nặng, có chỉ định từ bác sĩ; việc dùng sai thuốc làm gia tăng tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc.

• Ưu tiên các chất bao phủ niêm mạc: Các chế phẩm như smectite hoặc men vi sinh sinh học (probiotic) có thể hỗ trợ hấp phụ độc tố và rút ngắn thời gian bài xuất phân lỏng an toàn.

Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đi khám ngay?

Đợt tiêu chảy cấp có thể chuyển biến thành sốc giảm thể tích tuần hoàn hoặc suy thận cấp nếu cơ thể bị mất nước nhanh mà không được truyền dịch tĩnh mạch kịp thời.

Bạn cần đến bệnh viện kiểm tra ngay nếu xuất hiện một trong các triệu chứng báo động sau:

• Dấu hiệu mất nước nặng: Cảm giác khát nước dữ dội, khô miệng, mắt trũng sâu, da nhăn nheo, tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu trong vòng 6–8 giờ liên tục.

• Đi ngoài phân có máu: Phân có màu đen như bã cà phê hoặc lẫn nhiều vệt máu tươi, chất nhầy mủ.

• Sốt cao liên tục: Thân nhiệt trên 38,5°C kèm theo rét run hoặc đau quặn bụng dữ dội từng cơn không thuyên giảm sau khi đi ngoài.

• Choáng váng và tụt huyết áp: Hoa mắt, chóng mặt khi đổi tư thế từ nằm sang ngồi, lơ mơ hoặc ngất xỉu.

Để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh qua xét nghiệm soi phân, cấy phân và siêu âm ổ bụng nhanh chóng, người bệnh nên chủ động sắp xếp thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa. Đặt lịch trên App TCI Hospital: app.thucuc.vn giúp bạn chủ động thời gian hẹn khám, kết nối trực tiếp với các chuyên gia Tiêu hóa giàu kinh nghiệm và tiết kiệm tối đa thời gian làm thủ tục tại viện.

Hiểu rõ cách chăm sóc và xử lý chứng tiêu chảy ở người lớn sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe an toàn và hồi phục thể trạng nhanh chóng. Chìa khóa vàng trong điều trị tại nhà luôn là bù đủ lượng nước mất đi sau mỗi lần đi ngoài bằng dung dịch điện giải đúng chuẩn. Bạn không nên nhịn ăn hoàn toàn mà cần duy trì chế độ ăn lỏng, thanh đạm và chia thành nhiều bữa nhỏ. Hãy luôn tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi, vệ sinh tay bằng xà phòng trước khi ăn và đến gặp bác sĩ kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu bất thường để bảo vệ hệ tiêu hóa khỏe mạnh.