Các loại bệnh sốt thường gặp phân loại thế nào?

Chào bạn,

Các loại bệnh sốt trong thực hành lâm sàng được phân loại thành 4 nhóm căn nguyên chính: sốt do virus, sốt do vi khuẩn, sốt do ký sinh trùng và sốt không do nhiễm trùng. Sốt là một phản ứng miễn dịch thích nghi của cơ thể khi thân nhiệt đo tại nách hoặc miệng đạt từ 38°C trở lên nhằm ức chế mầm bệnh nhân lên. Việc nhận diện đúng thể bệnh dựa vào kiểu hình sốt, dấu hiệu cục bộ đi kèm và thời gian ủ bệnh sẽ quyết định phác đồ điều trị trúng đích, ngăn chặn nguy cơ sốc hoặc suy đa tạng.

Sốt do nhiễm virus gồm những bệnh lý nào?

Nhóm sốt siêu vi là nguyên nhân ngoại trú phổ biến nhất, lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp hoặc côn trùng tiết túc đốt.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận các bệnh cảnh điển hình:

• Sốt xuất huyết Dengue: Do virus Dengue truyền qua muỗi Aedes. Bệnh nhân sốt cao đột ngột 39–40°C liên tục từ 2–7 ngày, nhức hốc mắt và đau mỏi cơ khớp; giai đoạn nguy hiểm rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 với rủi ro thoát huyết tương, cô đặc máu và xuất huyết niêm mạc.

• Cúm mùa và virus đường hô hấp: Gây ra bởi virus cúm (chủng A, B), Adenovirus hoặc RSV; đặc trưng bởi sốt nóng kèm rét run, ho khan, nghẹt mũi và đau rát họng cấp tính.

• Sốt phát ban: Điển hình là sởi hoặc Rubella; thân nhiệt thường tăng từ nhẹ đến vừa, sau khi hết sốt thì bề mặt da bắt đầu xuất hiện các nốt hồng ban mịn lan dần từ vùng chân tóc xuống thân mình.

• Thủy đậu và tay chân miệng: Sốt đi kèm các bọng nước có dịch tại niêm mạc miệng, lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc rải rác toàn thân.

Sốt do nhiễm vi khuẩn có đặc điểm nhận biết gì?

Khác với virus thường tự thoái lui sau 5–7 ngày, sốt do vi khuẩn đòi hỏi can thiệp kháng sinh sớm để tránh biến chứng nhiễm khuẩn huyết.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) thống kê các thể bệnh hay gặp:

• Sốt thương hàn: Tác nhân Salmonella enterica serotype Typhi lây qua đường tiêu hóa; thân nhiệt tăng dần theo hình bậc thang trong tuần đầu, kèm theo phân ly mạch nhiệt (nhiệt độ cơ thể tăng cao trên 39°C nhưng tần số mạch đập chậm dưới 80 nhịp/phút) và bụng trướng.

• Sốt mò: Do vi khuẩn Orientia tsutsugamushi truyền qua ấu trùng mò đốt; dấu hiệu chỉ điểm là nốt loét da hình bầu dục có vảy đen đặc trưng (eschar), không ngứa, không đau, kèm theo sưng hạch ngoại vi toàn thân.

• Nhiễm khuẩn cơ quan khu trú: Viêm phổi thùy, viêm amidan mủ hoặc viêm đường tiết niệu; người bệnh có biểu hiện sốt cao đi kèm triệu chứng định vị như khạc đờm đặc màu xanh rỉ sắt, tiểu buốt rắt hoặc đau tức hông lưng.

Sốt do ký sinh trùng và nguyên nhân không nhiễm trùng?

Bên cạnh vi sinh vật thông thường, bác sĩ luôn phải đánh giá các yếu tố dịch tễ vùng lưu hành và bệnh lý nội khoa tiềm ẩn.

Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) phân nhóm các căn nguyên phức tạp:

• Sốt rét: Ký sinh trùng Plasmodium truyền qua muỗi Anopheles gây ra cơn sốt chu kỳ kinh điển gồm 3 pha: rét run toàn thân dữ dội kéo dài 30–60 phút, tiếp đến giai đoạn sốt nóng bừng 39–41°C trong 2–6 giờ, và kết thúc bằng vã mồ hôi đầm đìa hạ sốt.

• Bệnh lý tự miễn hệ thống: Lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp hoặc bệnh Still; gây sốt kéo dài nhiều tuần kèm đau sưng các khớp, ban đỏ cánh bướm ở mặt và tăng các dấu ấn viêm như CRP, tốc độ máu lắng.

• Bệnh lý huyết học ác tính: U lympho (Lymphoma) hoặc bệnh bạch cầu cấp; thường biểu hiện bằng sốt nhẹ âm ỉ về chiều tối, sút cân trên 10% trọng lượng cơ thể và đổ mồ hôi trộm ban đêm.

• Sốc nhiệt do môi trường: Thân nhiệt tăng vọt trên 40,5°C do tiếp xúc lâu với môi trường nắng nóng gay gắt khiến trung tâm điều nhiệt vùng dưới đồi mất khả năng bù trừ.

Hướng dẫn theo dõi và chăm sóc hạ sốt tại nhà?

Theo Hướng dẫn Chẩn đoán và Điều trị của Bộ Y tế, việc chăm sóc người bệnh sốt cần tập trung vào bù dịch đầy đủ và dùng thuốc đúng nguyên tắc dược lý.

Các bước can thiệp cơ bản bao gồm:

• Dùng thuốc hạ sốt an toàn: Khi thân nhiệt từ 38,5°C trở lên, sử dụng paracetamol đơn chất với liều lượng 10–15 mg/kg thể trọng mỗi lần, khoảng cách giữa 2 lần uống tối thiểu 4–6 giờ và không vượt quá 60 mg/kg/ngày để tránh tổn thương gan cấp.

• Tuyệt đối tránh thuốc chống chỉ định: Không tự ý dùng aspirin hoặc ibuprofen khi chưa loại trừ sốt xuất huyết vì các hoạt chất này ức chế kết tập tiểu cầu, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa ồ ạt.

• Bù nước và điện giải: Cho người bệnh uống nhiều nước, ưu tiên dung dịch oresol pha đúng chuẩn tỷ lệ thể tích ghi trên bao bì; bổ sung thêm nước ép trái cây giàu vitamin C để củng cố sức bền thành mạch.

• Mặc đồ thoáng mát: Giữ môi trường phòng thông thoáng từ 24–26°C; lau người bằng khăn mềm thấm nước ấm (thấp hơn nhiệt độ cơ thể 2°C) ở các vị trí có mạch máu lớn như trán, nách, bẹn.

Khi nào bạn cần đến bệnh viện thăm khám ngay?

Sốt có thể nhanh chóng chuyển biến thành các hội chứng nguy kịch nếu có tình trạng thoát dịch, sốc tuần hoàn hoặc nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương.

Bạn cần nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất khi phát hiện các dấu hiệu cảnh báo đỏ:

• Thân nhiệt liên tục trên 39,5°C không hạ sau khi đã dùng thuốc đủ liều, hoặc cơn sốt kéo dài trên 72 giờ không rõ nguyên nhân.

• Dấu hiệu thần kinh nghiêm trọng: Li bì, ngủ gà, lơ mơ, co giật, đau đầu dữ dội vùng gáy kèm nôn vọt hoặc mê sảng.

• Dấu hiệu suy tuần hoàn và hô hấp: Thở nhanh gấp, khó thở, co kéo cơ hô hấp phụ, nhịp tim đập nhanh trên 120 chu kỳ/phút lúc nghỉ ngơi, tay chân lạnh toát và nổi vân tím.

• Biểu hiện xuất huyết tự nhiên: Chảy máu chân răng, chảy máu cam khó cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen như bã cà phê hoặc xuất hiện dày đặc các chấm xuất huyết dưới da.

Khi xuất hiện các đợt sốt cấp tính chưa rõ nguyên nhân, việc thăm khám lâm sàng kết hợp làm xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu, kháng nguyên Dengue NS1, cấy máu và chụp X-quang phổi giúp xác định chính xác ổ nhiễm trùng để can thiệp kịp thời. Bạn có thể chủ động sắp xếp thời gian khám cùng các bác sĩ chuyên khoa bằng cách Đặt lịch trên App TCI Hospital: app.thucuc.vn

Nhận biết rõ các loại bệnh sốt giúp bạn có thái độ xử lý khoa học, không hoang mang nhưng cũng không được chủ quan trước phản ứng tăng thân nhiệt của cơ thể. Sốt chỉ là triệu chứng bề mặt phản ánh một cuộc chiến miễn dịch bên trong; việc lạm dụng kháng sinh bừa bãi khi chưa xác định vi khuẩn sẽ gây kháng thuốc và làm nặng thêm tình trạng bệnh. Hãy theo dõi sát thân nhiệt, uống đủ nước và chủ động đi khám khi có bất kỳ dấu hiệu mệt lả bất thường nào để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.