Hen phế quản ở trẻ, dấu hiệu và cách điều trị?

Hen phế quản ở trẻ là bệnh viêm mạn tính đường hô hấp, khiến phế quản nhạy cảm, dễ co thắt và thu hẹp khi tiếp xúc với các tác nhân kích thích. Trẻ mắc bệnh thường ho kéo dài, khò khè, khó thở hoặc nặng ngực, đặc biệt vào ban đêm và sáng sớm. Nếu không được kiểm soát, các cơn hen có thể tái phát, ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt và sự phát triển của trẻ. Tuy nhiên, trẻ vẫn có thể học tập, vui chơi bình thường nếu được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

1. Nguyên nhân hen phế quản ở trẻ và dấu hiệu nhận biết là gì?

1.1. Vì sao trẻ nhỏ dễ mắc bệnh hen?

Hen có liên quan đến yếu tố di truyền, cơ địa dị ứng và môi trường sống. Khi tiếp xúc với tác nhân kích thích, niêm mạc phế quản sưng viêm, tăng tiết chất nhầy và co thắt, gây cản trở luồng không khí.

Yếu tố nguy cơ:

Tiền sử gia đình: Cha mẹ mắc hen hoặc các bệnh dị ứng.
Cơ địa dị ứng: Trẻ bị viêm mũi dị ứng, chàm hoặc dị ứng với tác nhân môi trường.
Dị nguyên: Mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông và vảy da động vật.
Nhiễm virus đường hô hấp: Cảm lạnh, cúm có thể kích hoạt cơn hen.
Khói thuốc, ô nhiễm: Làm kích thích đường thở, khiến triệu chứng dễ xuất hiện.

Ngoài ra, thời tiết lạnh hoặc vận động gắng sức cũng có thể gây khởi phát triệu chứng ở một số trẻ.

1.2. Triệu chứng hen phế quản ở trẻ thường gặp là gì?

Biểu hiện của bệnh thay đổi theo thời điểm và mức độ viêm đường thở, thường bao gồm:

Ho kéo dài: Ho nhiều về đêm, gần sáng hoặc sau vận động.
Thở khò khè: Xuất hiện tiếng rít như huýt sáo khi thở.
Khó thở: Trẻ thở nhanh, hụt hơi hoặc khó lấy hơi.
Nặng ngực: Cảm giác tức hoặc bó chặt lồng ngực.
Giảm khả năng vận động: Trẻ nhanh mệt khi chạy nhảy.

Các dấu hiệu hen phế quản ở trẻ có thể xuất hiện từng đợt, xen kẽ những khoảng thời gian hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp ho hoặc khò khè đều do hen nên cần thăm khám để xác định nguyên nhân.

Trẻ thường xuyên ho về đêm, khò khè hoặc khó thở cần được kiểm tra để xác định nguyên nhân.

2. Bệnh hen ở trẻ có nguy hiểm và gây biến chứng gì không?

2.1. Bệnh ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ như thế nào?

Khi không được kiểm soát tốt, hen có thể gây nhiều ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống:

Rối loạn giấc ngủ: Ho, khó thở về đêm khiến trẻ ngủ không ngon.
Hạn chế vận động: Trẻ nhanh mệt, khó tham gia hoạt động thể chất.
Giảm tập trung: Giấc ngủ gián đoạn ảnh hưởng đến việc học tập.
Cơn hen cấp nghiêm trọng: Đường thở thu hẹp nhiều, có thể gây suy hô hấp.

Tuy nhiên, nếu tuân thủ điều trị, phần lớn trẻ mắc hen vẫn có thể duy trì sinh hoạt và học tập bình thường.

2.2. Khi nào cơn hen cần được cấp cứu?

Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý khi trẻ khó thở dữ dội, co lõm lồng ngực, không thể nói thành câu, tím môi, lơ mơ hoặc kiệt sức.

Nếu trẻ khó thở nghiêm trọng hoặc không cải thiện sau khi sử dụng thuốc cắt cơn theo kế hoạch điều trị, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay. Không nên chờ triệu chứng tự thuyên giảm vì cơn hen nặng có thể tiến triển nhanh.

Thăm khám chuyên khoa Nhi giúp bác sĩ đánh giá tình trạng hô hấp và mức độ kiểm soát bệnh hen.

3. Chẩn đoán và điều trị bệnh hen ở trẻ như thế nào?

3.1. Bác sĩ chẩn đoán hen bằng phương pháp nào?

Bác sĩ kết hợp khai thác triệu chứng, tiền sử dị ứng và thăm khám hô hấp. Một số phương pháp:

Khám lâm sàng: Đánh giá nhịp thở, tình trạng khò khè và dấu hiệu bất thường.
Đo chức năng hô hấp: Kiểm tra mức độ tắc nghẽn và khả năng cải thiện sau sử dụng thuốc giãn phế quản.
Đo lưu lượng đỉnh: Theo dõi sự thay đổi luồng khí thở ra.
Kiểm tra dị ứng: Xác định các yếu tố kích hoạt triệu chứng khi cần thiết.

Ở trẻ dưới 5 tuổi, việc chẩn đoán khó khăn hơn do trẻ chưa phối hợp tốt với các xét nghiệm chức năng hô hấp. Bác sĩ thường dựa vào triệu chứng, yếu tố nguy cơ và đáp ứng điều trị để đánh giá.

3.2. Những phương pháp điều trị hen nào thường được áp dụng?

Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn bệnh hen, nhưng việc điều trị phù hợp giúp kiểm soát triệu chứng và giảm nguy cơ tái phát.

Các phương pháp:

Thuốc kiểm soát: Corticosteroid dạng hít giúp giảm viêm đường thở, hạn chế cơn hen tái phát.
Thuốc cắt cơn: Thuốc giãn phế quản được sử dụng theo chỉ định để cải thiện triệu chứng cấp tính.
Điều trị phối hợp: Kết hợp các nhóm thuốc tùy độ tuổi và mức độ bệnh.
Theo dõi định kỳ: Đánh giá triệu chứng, kỹ thuật dùng thuốc hít và điều chỉnh phác đồ.

Hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị trẻ 6–11 tuổi mắc hen cần được điều trị bằng phác đồ có corticosteroid dạng hít, thay vì chỉ sử dụng thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn đơn thuần.

Cha mẹ không nên tự ý ngừng thuốc kiểm soát khi trẻ hết triệu chứng.

4. Phòng ngừa hen phế quản ở trẻ và xây dựng chế độ dinh dưỡng ra sao?

4.1. Làm thế nào để hạn chế cơn hen tái phát?

Để giảm nguy cơ tái phát, cha mẹ cần kiểm soát các tác nhân kích thích và tuân thủ kế hoạch điều trị.

Nên giữ môi trường sống thông thoáng, tránh khói thuốc, vệ sinh chăn ga thường xuyên và hạn chế nấm mốc. Đồng thời, cần nhận diện những yếu tố dễ khiến trẻ lên cơn hen để hạn chế tiếp xúc.

Bên cạnh đó, trẻ nên được tiêm chủng đầy đủ, vận động phù hợp và tái khám đúng lịch. Gia đình cũng cần có kế hoạch xử trí cơn hen theo hướng dẫn của bác sĩ.

4.2. Chế độ ăn hen phế quản ở trẻ cần lưu ý gì?

Hiện chưa có chế độ ăn đặc hiệu giúp chữa khỏi hen. Tuy nhiên, dinh dưỡng cân đối góp phần hỗ trợ sức khỏe và sự phát triển của trẻ.

Cha mẹ nên xây dựng thực đơn đa dạng với thịt, cá, trứng, rau xanh và trái cây phù hợp độ tuổi. Bên cạnh đó, cha mẹ cần đảm bảo trẻ được bổ sung đủ nước mỗi ngày và kiểm soát cân nặng phù hợp với độ tuổi. Hạn chế thực phẩm nhiều đường, ít giá trị dinh dưỡng. Chỉ kiêng thực phẩm khi trẻ được xác định dị ứng hoặc có chỉ định.

Không nên tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm vì có thể khiến trẻ thiếu hụt dưỡng chất cần thiết.

Hen phế quản ở trẻ là bệnh hô hấp mạn tính cần được phát hiện, điều trị và kiểm soát lâu dài. Cha mẹ nên chú ý các biểu hiện ho về đêm, khò khè, khó thở tái diễn và đưa trẻ đi khám khi xuất hiện bất thường. Tại Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI, trẻ có thể được thăm khám chuyên khoa Nhi, kiểm tra sức khỏe hô hấp và được bác sĩ tư vấn phương án chăm sóc, điều trị phù hợp.