Cách điều trị u máu sơ sinh

U máu sơ sinh là bất thường mạch máu lành tính thường gặp, xuất hiện sớm sau khi trẻ chào đời. Do khối u có thể phát triển nhanh trong những tháng đầu, nhiều cha mẹ lo lắng và tìm cách điều trị phù hợp. Hiện nay, y học đã có nhiều phương pháp xử trí an toàn và hiệu quả, từ theo dõi đến can thiệp, tùy thuộc vào đặc điểm và mức độ ảnh hưởng của khối u.

1. Có bắt buộc phải điều trị u máu ở trẻ sơ sinh không? Khi nào cần can thiệp?

U máu sơ sinh (Infantile Hemangioma – IH) là khối u lành tính thường gặp nhất ở trẻ nhỏ. Trước đây, nhiều người cho rằng u máu sẽ tự biến mất và không cần can thiệp, nhưng quan điểm này hiện không còn phù hợp. Dù đa số u máu có thể tự thoái triển theo thời gian, vẫn có những trường hợp tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu chủ quan và không theo dõi, do đó cần được đánh giá và điều trị kịp thời khi cần thiết.

Theo Hướng dẫn thực hành lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), việc xác định cách chữa u máu ở trẻ sơ sinh hay theo dõi phụ thuộc vào vị trí và nguy cơ biến chứng của khối u. Điều trị được chỉ định bắt buộc và khẩn cấp trong các trường hợp sau:

• Đe dọa tính mạng: U máu đường thở (như u máu dưới thanh môn) gây khó thở, tiếng rít thanh quản; u máu gan kích thước lớn gây suy tim cung lượng cao.
• Ảnh hưởng chức năng: Các khối u nằm gần mắt (nguy cơ gây sụp mi, loạn thị, giảm thị lực), tai (gây tắc nghẽn ống tai), mũi (gây biến dạng mũi), hoặc miệng (cản trở việc bú, ăn).

• Loét và đau đớn: Khối u bị loét, chảy máu hoặc nhiễm trùng, đặc biệt là ở các vùng nếp gấp (cổ, nách, bẹn) hoặc vùng môi.
• Nguy cơ để lại sẹo xấu vĩnh viễn: Các u máu lớn ở vùng mặt, đặc biệt là vùng mũi, môi, hoặc trán, nếu để tự thoái triển thường để lại lớp da thừa, sẹo xơ hoặc giãn mạch làm mất thẩm mỹ nghiêm trọng.
• Bất thường cấu trúc đi kèm: U máu phân bố theo vùng lớn trên khuôn mặt hoặc vùng thắt lưng cùng cụt có thể liên quan đến các hội chứng dị tật bẩm sinh (như hội chứng PHACE hoặc LUMBAR).

Lưu ý quan trọng: Việc quyết định có điều trị hay không cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên thang điểm nguy cơ, không nên tự ý áp dụng các cách chữa u máu ở trẻ sơ sinh theo dân gian chưa được kiểm chứng.

2. Nguyên tắc chung trong điều trị u máu sơ sinh

Để việc chữa u máu sơ sinh đạt hiệu quả cao nhất, cần tuân thủ những nguyên tắc cốt lõi nhằm cân bằng giữa lợi ích điều trị và tác dụng phụ tiềm ẩn. Cụ thể:

• Phát hiện sớm và phân loại nguy cơ: Đây là nguyên tắc vàng. Trẻ cần được thăm khám ngay khi u máu xuất hiện (thường là trong vài tuần đầu sau sinh) để xác định xem khối u thuộc nhóm “nguy cơ cao” hay “nguy cơ thấp”. Sử dụng công cụ như Hemangioma Severity Scale để phân loại rủi ro
• Cá thể hóa điều trị: Không có một công thức chung cho tất cả. Phác đồ điều trị phụ thuộc vào tuổi của trẻ, vị trí u, kích thước, tốc độ phát triển và mong muốn của gia đình.
• Ưu tiên phương pháp ít xâm lấn: Trước khi nghĩ đến phẫu thuật, các bác sĩ sẽ ưu tiên sử dụng thuốc trị u máu cho trẻ sơ sinh (đường uống hoặc đường bôi) vì tính an toàn và hiệu quả thẩm mỹ cao hơn. Theo dõi chặt chẽ để điều chỉnh, tránh lạm dụng corticosteroid do tác dụng phụ.
• Tiếp cận đa chuyên khoa: Đối với các u máu phức tạp, cần sự phối hợp giữa bác sĩ da liễu, bác sĩ nhi khoa, bác sĩ mắt (nếu u gần mắt) và bác sĩ tai mũi họng (nếu u đường thở).

Mục tiêu của quá trình điều trị không chỉ là làm biến mất khối u, mà còn ngăn chặn biến chứng (loét, sẹo), giảm thiểu sự đau đớn cho trẻ, hạn chế tối đa sự ảnh hưởng tâm lý cho cha mẹ và trẻ sau này.

3. Các phương pháp điều trị u máu sơ sinh hiện nay

Hiện nay, y học thế giới đã có những bước tiến vượt bậc trong việc quản lý bệnh lý này. Các phương pháp chữa u máu ở trẻ sơ sinh được chia thành điều trị nội khoa (dùng thuốc), can thiệp vật lý (laser) và ngoại khoa.

Thuốc chẹn Beta (Beta-blockers)

Điều trị bằng thuốc là bước tiến quan trọng nhất trong kiểm soát u máu sơ sinh hiện nay. Tùy đặc điểm tổn thương, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp sau:

• Timolol bôi tại chỗ: Phù hợp với u máu nông, nhỏ, chưa gây biến chứng sâu. Thuốc thường hiệu quả với tổn thương phẳng hoặc dày nhẹ dưới 1 mm và ít tác dụng phụ toàn thân hơn so với đường uống.
• Propranolol đường uống: Là thuốc điều trị hiệu quả nhất đối với u máu có nguy cơ cao, kích thước lớn hoặc ảnh hưởng chức năng. Thuốc giúp làm co mạch, ức chế tạo mạch và thúc đẩy thoái triển khối u, nhưng cần được kê đơn và theo dõi chặt chẽ tim mạch, đường huyết.

Corticosteroid (Corticoid)

Trước khi có Propranolol, Corticosteroid là liệu pháp chủ lực. Tuy nhiên, thuốc này chỉ được sử dụng như một lựa chọn hàng hai (second-line) khi bệnh nhân chống chỉ định hoặc không đáp ứng với thuốc trị u máu cho trẻ sơ sinh nhóm chẹn Beta. Có thể dùng đường uống, tiêm trực tiếp vào u hoặc bôi tại chỗ.

Liệu pháp Laser

Laser nhuộm màu xung là công nghệ phổ biến nhất.

• Chỉ định: Laser thường được dùng để điều trị các vết loét do u máu, hoặc xử lý các giãn mạch còn sót lại (telangiectasia) sau khi khối u đã thoái triển.
• Laser không thể xâm nhập sâu, nên ít hiệu quả với các u máu nằm sâu dưới da hoặc quá dày. Đôi khi, laser được kết hợp song song với việc dùng thuốc bôi u máu ở trẻ sơ sinh để tăng hiệu quả thẩm mỹ bề mặt.

Phẫu thuật u máu sơ sinh

Phẫu thuật hiện nay rất ít khi được chỉ định trong giai đoạn sớm (giai đoạn tăng sinh), trừ khi:

• Khối u đe dọa tính mạng mà thuốc không có tác dụng.
• U máu có cuống (pedunculated).
• Phẫu thuật sửa sẹo hoặc cắt bỏ da thừa sau khi khối u đã thoái triển hoàn toàn (thường khi trẻ đã lớn).

4. Thời điểm điều trị u máu sơ sinh hiệu quả nhất

Theo khuyến cáo của AAP, thời điểm điều trị u máu sơ sinh lý tưởng nhất là trước 1 tháng tuổi hoặc ngay khi bắt đầu thấy dấu hiệu tăng sinh nhanh chóng:

• Giai đoạn 1-3 tháng tuổi: Đây là lúc việc chữa u máu ở trẻ sơ sinh mang lại hiệu quả cao nhất. Can thiệp lúc này giúp ngăn chặn khối u phát triển đến kích thước tối đa, từ đó hạn chế sự phá hủy cấu trúc da và giảm thiểu sẹo xấu.
• Sau 5 tháng tuổi: Lúc này tốc độ phát triển của u đã chậm lại. Việc điều trị vẫn có tác dụng làm khối u xẹp nhanh hơn và giảm đỏ, nhưng khả năng ngăn ngừa sự biến dạng da sẽ thấp hơn so với điều trị sớm.

Vì vậy, khi phát hiện u máu, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám sớm, tránh tâm lý chờ đợi khiến bỏ lỡ thời điểm điều trị tối ưu.

5. Theo dõi trong quá trình điều trị u máu

Điều trị u máu sơ sinh thường kéo dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn và theo dõi sát từ gia đình cho đến khi trẻ khoảng 12 – 18 tháng tuổi. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, cha mẹ cần lưu ý các vấn đề sau:

• Theo dõi tác dụng phụ của thuốc: Khi trẻ dùng thuốc, đặc biệt là Propranolol, cần chú ý nhịp tim, huyết áp, đường huyết và giấc ngủ. Trẻ phải được ăn no trước khi uống thuốc và cần tạm ngừng thuốc nếu trẻ ốm, bỏ bú hoặc nôn trớ.
• Chăm sóc tổn thương tại chỗ: Giữ da vùng u máu sạch và đủ ẩm; nếu có loét, cần vệ sinh nhẹ nhàng và dùng thuốc theo chỉ định để tránh nhiễm trùng.
• Theo dõi tiến triển: Chụp ảnh khối u định kỳ giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị qua các lần tái khám.
• Tái khám đúng hẹn: Việc tái khám giúp điều chỉnh liều thuốc phù hợp với cân nặng của trẻ, tránh tự ý ngừng hoặc thay đổi liều vì có thể làm u máu phát triển trở lại.

Tóm lại, việc lựa chọn cách chữa u máu ở trẻ sơ sinh phù hợp cần dựa trên đánh giá cẩn thận của bác sĩ chuyên khoa về từng trường hợp cụ thể. Dù là theo dõi, dùng thuốc, can thiệp laser hay phẫu thuật, mục tiêu cuối cùng của việc điều trị u máu sơ sinh là đảm bảo thẩm mỹ, chức năng và sức khỏe lâu dài cho trẻ. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và bác sĩ, cùng với việc theo dõi định kỳ, chính là cách để mang lại kết quả điều trị tốt và an toàn nhất cho bé.