Cách tính liều insulin theo cân nặng, quá liều có sao không

Điều chỉnh liều insulin đúng cách là yếu tố rất quan trọng để kiểm soát đường huyết an toàn và hiệu quả cho người tiểu đường. Cách tính liều insulin theo cân nặng cần độ chính xác cao, nếu dùng sai liều, đặc biệt là tiêm quá liều, có thể gây hạ đường huyết nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và thậm chí đe dọa tính mạng.

1. Vì sao cần tính liều insulin trước khi tiêm?

Trước khi tìm hiểu về “cách tính liều insulin theo cân nặng” hay “công thức tính liều insulin”, chúng ta hãy cùng đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “Vì sao cần tính liều insulin trước khi tiêm?”.

Việc tính liều insulin trước khi tiêm là rất cần thiết vì insulin không thể dùng cố định như nhiều loại thuốc khác. Cần phải tính toán liều lượng chính xác vì 3 lý do sau:

Insulin có khoảng trị liệu hẹp, nghĩa là chỉ cần dùng thiếu hoặc thừa một chút cũng có thể gây nguy hiểm: tiêm không đủ sẽ làm tăng đường huyết, còn tiêm quá liều có thể gây hạ đường huyết.
Mục tiêu của điều trị insulin là mô phỏng hoạt động tự nhiên của tuyến tụy, nên liều insulin cần linh hoạt để phù hợp với nhu cầu thực tế của cơ thể.
Ngoài ra, nhu cầu insulin không giống nhau trong suốt cả ngày mà thay đổi theo ăn uống, vận động và nhiều yếu tố khác. Vì vậy, việc tính toán liều insulin trước mỗi lần tiêm giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả và an toàn hơn.

2. Cách tính liều insulin theo cân nặng

Khi bắt đầu sử dụng insulin, các bác sĩ thường sử dụng cách tính liều insulin theo cân nặng để ước tính Tổng liều insulin hàng ngày (Total Daily Dose – TDD).

Đây là công thức tính liều insulin tiêu chuẩn được áp dụng rộng rãi trong các hướng dẫn lâm sàng: Tổng lượng insulin cần thiết hàng ngày: Cân nặng tính bằng pound chia cho 4 (TDD = Cân nặng (lbs) / 4, HOẶC Cân nặng tính bằng kilogam nhân với 0,55 (TDD = Cân nặng (kg) x 0.55)”

(Lưu ý: 1 kg ~ 2.2 lbs. Nếu bạn lấy 2.2 chia cho 4, kết quả chính là 0.55. Do đó hai cách tính này là tương đương nhau).

Ví dụ minh họa thực tế:

Giả sử bệnh nhân tên A, nặng 60 kg, cách tính liều insulin theo cân nặng như sau:

Tổng liều insulin cần thiết mỗi ngày (TDD) = 60 x 0.55 = 33 đơn vị (UI).

Tuy nhiên, bạn không tiêm 33 đơn vị này cùng một lúc. Theo phác đồ sinh lý (Basal-Bolus), tổng liều này thường được chia theo tỷ lệ 50:50 hoặc 40:60.

Phân bổ liều cho bệnh nhân A (theo tỷ lệ 50:50):

Insulin nền (Basal Insulin): Chiếm 50% TDD ~ 16-17 đơn vị. Tiêm 1 lần/ngày (thường vào buổi tối hoặc sáng) bằng các loại insulin tác dụng kéo dài (như Glargine, Detemir).
Insulin bữa ăn (Bolus Insulin): Chiếm 50% TDD còn lại ~ 16-17 đơn vị. Chia đều cho 3 bữa ăn chính khoảng 5 – 6 đơn vị/bữa. Tiêm ngay trước các bữa ăn bằng insulin tác dụng nhanh (như Aspart, Lispro, Regular).

Lưu ý: Đây là liều KHỞI ĐẦU. Liều thực tế phải được chỉnh dựa trên kết quả đo đường huyết hàng ngày.

3. Tiêm insulin quá liều có sao không?

Việc tiêm insulin quá liều có sao không? Câu trả lời là: RẤT NGUY HIỂM. Tiêm quá liều insulin là nguyên nhân hàng đầu gây nhập viện cấp cứu ở bệnh nhân tiểu đường đang điều trị insulin. Tình trạng này dẫn đến Hạ đường huyết, tức là lượng đường trong máu giảm xuống dưới mức an toàn (< 70 mg/dL hay < 3.9 mmol/L).

Các mức độ hạ đường huyết và triệu chứng thường gặp gồm:

Mức độ nhẹ (đường huyết 54–70 mg/dL): Run tay, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh, hồi hộp; cảm giác đói cồn cào, lo lắng.
Mức độ trung bình (đường huyết dưới 54 mg/dL): Nhìn mờ, đau đầu, chóng mặt; thay đổi hành vi như cáu gắt, nói lắp, lú lẫn, dễ nhầm với say rượu.
Mức độ nặng (tình trạng cấp cứu): Co giật, hôn mê; nếu không được tiêm glucagon hoặc truyền đường tĩnh mạch kịp thời có thể dẫn đến tổn thương não vĩnh viễn hoặc tử vong.

Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, áp dụng ngay Quy tắc 15-15 để xử lý quá liều:

Ăn/uống ngay 15g đường nhanh (3 viên đường, 1/2 lon nước ngọt thường, 1 thìa canh mật ong).
Đợi 15 phút và đo lại đường huyết.
Nếu vẫn dưới 70 mg/dL, lặp lại quy trình.
Khi đường huyết đã lên > 70 mg/dL, hãy ăn một bữa phụ có tinh bột chậm (bánh quy, sandwich) để tránh bị hạ đường huyết tái phát.

4. Cách chỉnh liều insulin phù hợp

Sau khi áp dụng cách tính liều insulin theo cân nặng, việc quan trọng nhất là chỉnh liều insulin để tìm ra con số phù hợp nhất với cơ thể. Việc chỉnh liều dựa trên kết quả đường huyết mao mạch.

Chỉnh liều Insulin nền (Basal Insulin)

Insulin nền chịu trách nhiệm kiểm soát đường huyết lúc đói (buổi sáng khi ngủ dậy). Mục tiêu đường huyết đói: 80 – 130 mg/dL (4.4 – 7.2 mmol/L).

Cách chỉnh (theo khuyến cáo ADA):

Đo đường huyết lúc đói liên tục 3 ngày.
Nếu chỉ số trung bình > 130 mg/dL: Tăng 2 đơn vị (hoặc tăng 10-15% tổng liều nền).
Nếu có bất kỳ cơn hạ đường huyết nào (< 70 mg/dL) trong đêm hoặc sáng sớm: Giảm 2-4 đơn vị (hoặc giảm 10-20%).
Duy trì liều mới trong 3 ngày rồi đánh giá lại. Không chỉnh liều hàng ngày (trừ khi bị hạ đường huyết) để tránh hiện tượng cộng dồn liều.

Chỉnh liều Insulin bữa ăn (Bolus Insulin)

Insulin bữa ăn chịu trách nhiệm kiểm soát đường huyết sau ăn 2 giờ. Mục tiêu sau ăn 2h: < 180 mg/dL (< 10.0 mmol/L).

Cách chỉnh:

Nếu đường huyết sau ăn > 180 mg/dL: Tăng liều bữa đó lên 1-2 đơn vị.
Nếu đường huyết sau ăn < 70 mg/dL hoặc bạn bị run tay trước bữa ăn tiếp theo: Giảm liều bữa đó xuống 1-2 đơn vị.

Tóm lại, cách tính liều insulin theo cân nặng là phương pháp phổ biến giúp cá nhân hóa điều trị và kiểm soát đường huyết hiệu quả hơn. Tuy nhiên, đây chỉ là cơ sở ban đầu, người bệnh vẫn cần theo dõi đường huyết thường xuyên và điều chỉnh liều theo hướng dẫn của bác sĩ để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả điều trị.

Nguồn tài liệu tham khảo: IDF, Diabetesjournals, Justintimemedicine, WCU, Mdapp