Xoang mũi có chức năng gì trong hệ hô hấp?

Xoang mũi không chỉ là cửa ngõ đầu tiên của luồng không khí mà còn đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng như làm ấm, làm ẩm và lọc sạch bụi bẩn, vi khuẩn trước khi không khí đi sâu vào phổi. Nhờ cấu trúc niêm mạc giàu mạch máu cùng hệ thống lông chuyển, khu vực này giúp cơ thể thở dễ chịu hơn, đồng thời hỗ trợ tạo giọng nói và bảo vệ đường hô hấp khỏi các tác nhân gây hại từ môi trường. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ xoang mũi có chức năng gì trong hệ hô hấp?

1. Đặc điểm cấu tạo của xoang mũi

Xoang mũi hay đúng hơn là xoang cạnh mũi là các hốc rỗng chứa không khí nằm trong khối xương sọ mặt, bao quanh hốc mũi và thông với mũi qua những lỗ nhỏ. Khu vực này được lót bởi lớp niêm mạc giống niêm mạc phế quản, nhờ vậy góp phần hình thành chức năng của hệ thống xoang và hỗ trợ hoạt động thở.

Cơ thể con người có bốn cặp xoang nằm đối xứng hai bên mặt. Lớn nhất là xoang hàm nằm dưới mắt trong xương hàm trên, đổ dịch vào ngách mũi giữa. Do lỗ thông nằm cao hơn đáy xoang nên nếu lông chuyển hoạt động kém, dịch dễ ứ lại và gây viêm. Phía trên vùng lông mày là xoang trán, cặp xoang có hình dạng thay đổi tùy từng người và chỉ phát triển rõ từ khoảng 7 – 8 tuổi, dẫn lưu qua ống trán – mũi xuống ngách mũi giữa. Giữa hai mắt là xoang sàng gồm nhiều tế bào nhỏ như tổ ong, chia thành sàng trước đổ vào ngách giữa và sàng sau đổ vào ngách trên. Nằm sâu nhất là xoang bướm, có liên quan chặt chẽ với tuyến yên và dây thần kinh thị giác, vì vậy viêm xoang bướm thường gây đau nhức sâu trong đỉnh đầu hoặc sau gáy.

Bề mặt bên trong các xoang được bao phủ bởi niêm mạc đường hô hấp với ba thành phần chính. Thứ nhất là lớp biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển, các lông này rung liên tục khoảng một nghìn lần mỗi phút để đẩy dịch nhầy về phía lỗ thông. Thứ hai là tế bào đài tiết chất nhầy nhằm giữ lại bụi và vi sinh vật. Cuối cùng là các tuyến nằm dưới niêm mạc tiết dịch lỏng giúp làm ẩm không khí và bảo vệ đường thở. Nhờ toàn bộ đặc điểm cấu tạo đó, xoang hoạt động hiệu quả và đảm nhiệm trọn vẹn chức năng của hệ thống xoang trong cơ thể.

2. Xoang mũi có chức năng gì trong hệ hô hấp?

Rất nhiều người băn khoăn xoang mũi có chức năng gì trong hệ hô hấp? Thực tế, các xoang kết hợp với hốc mũi tạo nên một khu vực tiếp xúc rất rộng, hỗ trợ điều hòa luồng không khí trước khi đi xuống phổi. Trong hệ hô hấp, chức năng xoang mũi bao gồm:

• Làm ấm và làm ẩm không khí: Luồng khí từ môi trường thường lạnh và khô, nếu vào thẳng phổi sẽ dễ gây kích ứng. Khi đi qua mũi và các hốc xoang, không khí tiếp xúc với lớp niêm mạc giàu mạch máu cùng dịch nhầy, nhờ vậy được nâng nhiệt độ và bổ sung độ ẩm phù hợp, giúp bảo vệ mô phổi vốn rất mỏng và nhạy cảm.
• Chức năng bảo vệ miễn dịch tự nhiên: Xoang hoạt động như một hệ thống lọc sinh học: lớp nhầy có độ dính sẽ giữ lại bụi, phấn hoa và các vi sinh vật, còn các lông chuyển liên tục đẩy phần chất bẩn này về họng để nuốt xuống dạ dày, nơi axit tiêu diệt chúng. Đặc biệt, xoang mũi còn tạo ra khí Nitric Oxide nồng độ cao; Chất khí này có tác dụng kháng khuẩn, kháng virus và nấm, đồng thời theo đường hít vào đi xuống phổi giúp giãn mạch máu phổi, tăng hiệu quả oxy vào máu.
• Xoang còn hỗ trợ tạo âm sắc cho giọng nói: Những hốc rỗng chứa khí giống như các buồng cộng hưởng, làm cho tiếng nói của mỗi người có màu âm riêng. Vì thế khi viêm xoang gây sưng nề hoặc dịch mủ lấp đầy, sự cộng hưởng giảm đi và xuất hiện giọng nghẹt đặc trưng.
• Vai trò về cấu trúc xương mặt: Nhờ chứa không khí, chức năng xoang mũi là giúp giảm bớt trọng lượng khối xương sọ mà vẫn đảm bảo độ vững chắc, đồng thời tạo vùng đệm hấp thụ lực khi có va chạm ở mặt. Tất cả những đặc điểm đó cho thấy xoang không phải bộ phận thụ động, mà góp phần quan trọng vào việc duy trì chức năng thở an toàn và hiệu quả.

3. Các vấn đề thường gặp ở xoang mũi

Dưới đây là các vấn đề thường gặp ở xoang mũi, từ cấp tính đến mạn tính:

Viêm xoang cấp tính

Thường khởi phát sau một đợt cảm lạnh do virus (Rhinovirus, Influenza). Nếu sau 7-10 ngày không khỏi, có thể đã bội nhiễm vi khuẩn (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae).

Triệu chứng viêm xoang cấp tính thường là đau nhức vùng mặt (má, trán, giữa hai mắt), nghẹt mũi, chảy mũi mủ vàng xanh, giảm khứu giác, sốt nhẹ. Viêm xoang cấp thường tự khỏi hoặc dùng thuốc giảm triệu chứng (rửa mũi, co mạch). Kháng sinh chỉ dùng khi nghi ngờ nhiễm khuẩn nặng.

Viêm xoang mạn tính

Viêm xoang mạn là tình trạng viêm niêm mạc xoang kéo dài trên 12 tuần bất chấp điều trị. Nguyên nhân do vi khuẩn tạo màng biofilm (kháng kháng sinh), nấm, dị ứng, hoặc cấu trúc giải phẫu bất thường.

Triệu chứng thường là nghẹt mũi dai dẳng, chảy dịch xuống họng, mệt mỏi, đau đầu âm ỉ, hơi thở hôi. Điều trị cần phối hợp rửa mũi, corticoid xịt mũi, kháng sinh dài ngày hoặc phẫu thuật nội soi mũi xoang (FESS) để mở rộng lỗ thông.

Polyp mũi

Polyp mũi là các khối u lành tính, mềm, mọng nước hình thành từ niêm mạc mũi hoặc xoang bị viêm mạn tính.

Polyp to gây bít tắc đường thở, mất khứu giác hoàn toàn và chèn ép lỗ thông xoang gây viêm xoang tái diễn. Gần đây, các thuốc sinh học ức chế phản ứng viêm type 2 (như Dupilumab) đã được FDA phê duyệt để điều trị polyp mũi tái phát mà không cần phẫu thuật nhiều lần.

Lệch vách ngăn mũi

Đây là tình trạng vách ngăn (sụn và xương chia đôi hốc mũi) bị cong vẹo sang một bên. Khoảng 80% dân số có vách ngăn không thẳng tuyệt đối, nhưng chỉ trường hợp nặng mới gây bệnh. Nó làm hẹp đường dẫn lưu của xoang, dễ gây viêm xoang một bên hoặc chảy máu cam.

Viêm mũi xoang dị ứng

Viêm mũi xoang dị ứng xảy ra do phản ứng quá mẫn của cơ thể với dị nguyên (phấn hoa, bụi nhà, lông thú). Dị ứng gây sưng nề niêm mạc toàn bộ hệ thống hô hấp trên, làm tắc lỗ thông xoang, là yếu tố thuận lợi dẫn đến viêm xoang nhiễm trùng.

Hy vọng bài viết đã giúp bạn giải đáp thắc mắc “xoang mũi có chức năng gì trong hệ hô hấp?”. Chức năng của hệ thống xoang không chỉ đơn thuần là những khoang rỗng mà là một bộ phận tích hợp, hoạt động nhịp nhàng để bảo vệ, điều hòa và hỗ trợ toàn bộ quá trình hô hấp. Chính vì vậy, việc giữ gìn sức khỏe hệ thống xoang chính là bảo vệ sự thông suốt và hiệu quả của toàn bộ đường hô hấp.

Nguồn thông tin tham khảo: Mdpi, Journals, Emedicine, Pubmed, clevelandclinic, Ncbi