Nguyên nhân, chẩn đoán, điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là bệnh lý hô hấp tiến triển kéo dài, gây ra khoảng 3,4 triệu ca tử vong trong năm 2023 trên toàn cầu. Tại Việt Nam, có khoảng 10 triệu người đang mắc căn bệnh này. Bệnh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng phổi và chất lượng cuộc sống nếu không được phát hiện, kiểm soát kịp thời. Hiểu rõ nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán và điều trị sẽ giúp người bệnh chủ động bảo vệ sức khỏe hô hấp.

1. Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

1.1. Nguyên nhân gây bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (Chronic Obstructive Pulmonary Disease – COPD) xảy ra khi đường thở và nhu mô phổi bị tổn thương kéo dài, dẫn đến tình trạng viêm mạn tính, hẹp đường dẫn khí và giảm khả năng trao đổi khí.

Các tác nhân gây tổn thương phổi chủ yếu:

Hút thuốc lá: Các chất độc trong khói thuốc làm tổn thương niêm mạc đường thở, phá hủy cấu trúc phế nang và suy giảm chức năng phổi. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây COPD.
Hít phải khói thuốc thụ động: Người thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc từ môi trường xung quanh cũng có nguy cơ tổn thương đường hô hấp.
Ô nhiễm không khí: Bụi mịn, khí thải giao thông, khói đốt than, củi và các chất ô nhiễm có thể gây kích ứng, viêm đường thở kéo dài.
Tiếp xúc nghề nghiệp: Làm việc trong môi trường nhiều bụi, hóa chất, khói hoặc khí độc mà không được bảo vệ phù hợp làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Ngoài ra, một số trường hợp COPD có liên quan đến yếu tố di truyền, đặc biệt là tình trạng thiếu hụt alpha-1 antitrypsin, khiến nhu mô phổi dễ bị tổn thương.

Hút thuốc là là một trong những nguyên nhân quan trọng gây COPD.

1.2. Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Bên cạnh những nguyên nhân trực tiếp, nguy cơ phát triển COPD còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố:

Tuổi từ 40 tuổi trở lên
Tiền sử hen phế quản, nhiễm trùng hô hấp nặng từ nhỏ
Tình trạng phát triển phổi không tối ưu.
Tiền sử gia đình có người mắc COPD hoặc thiếu hụt alpha-1 antitrypsin

Việc nhận diện các yếu tố nguy cơ có vai trò quan trọng trong phòng ngừa bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đặc biệt ở người hút thuốc và người thường xuyên làm việc trong môi trường ô nhiễm.

2. Cách chẩn đoán bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

2.1. Thăm khám lâm sàng và đánh giá triệu chứng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Bác sĩ khai thác tiền sử hút thuốc, môi trường làm việc, bệnh lý hô hấp trước đây và các biểu hiện như ho dai dẳng, tái diễn nhiều ngày, khạc đờm thường xuyên, khó thở, thở khò khè, nặng ngực…

Các dấu hiệu bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính thường tiến triển âm thầm nên dễ bị nhầm với biểu hiện lão hóa hoặc tình trạng ho thông thường ở người hút thuốc.

2.2. Đo chức năng hô hấp

Đây là phương pháp quan trọng để xác định COPD. Người bệnh được hướng dẫn thực hiện các động tác hít vào và thở ra qua thiết bị chuyên dụng nhằm đánh giá khả năng thông khí của phổi.
Kết quả đo chức năng hô hấp, mức độ triệu chứng và tiền sử đợt cấp giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của bệnh và lựa chọn phương án điều trị.

Đo chức năng hô hấp là một phương pháp thường được chỉ định trong chẩn đoán COPD.

2.3. Các phương pháp chẩn đoán bổ sung

Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định thêm:

Chụp X-quang ngực: Hỗ trợ đánh giá hình ảnh phổi và loại trừ một số bệnh lý khác.
Chụp CT lồng ngực: Khảo sát chi tiết tổn thương phổi, khí phế thũng, giãn phế quản hoặc bất thường phối hợp.
Đo SpO2 và khí máu động mạch: Đánh giá tình trạng oxy hóa máu, đặc biệt ở người bệnh nặng hoặc nghi ngờ suy hô hấp.
Xét nghiệm máu: Đánh giá các yếu tố liên quan, số lượng bạch cầu ái toan hoặc thiếu hụt alpha-1 antitrypsin khi có chỉ định.

Không phải tất cả người bệnh đều cần thực hiện đầy đủ các kỹ thuật trên. Bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp phù hợp dựa vào triệu chứng và kết quả thăm khám ban đầu.

3. Điều trị COPD như thế nào?

COPD là bệnh lý mạn tính chưa thể chữa khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên, điều trị đúng cách có thể giúp kiểm soát triệu chứng, cải thiện khả năng vận động, giảm nguy cơ đợt cấp và hạn chế ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Các phương pháp điều trị chính:

3.1. Điều trị bằng thuốc

Cách chữa bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính chủ yếu dựa vào thuốc giãn phế quản kết hợp các biện pháp hỗ trợ phù hợp với từng người bệnh.

Các loại thuốc được sử dụng gồm:

Thuốc giãn phế quản: Giúp mở rộng đường thở, giảm khó thở và cải thiện khả năng thông khí. Có thể sử dụng thuốc tác dụng ngắn hoặc kéo dài.
Corticosteroid dạng hít: Được cân nhắc ở một số nhóm người bệnh, đặc biệt khi có nguy cơ đợt cấp cao hoặc đặc điểm phù hợp với chỉ định.
Thuốc điều trị đợt cấp: Tùy mức độ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn, corticosteroid toàn thân trong thời gian ngắn hoặc kháng sinh khi có bằng chứng phù hợp về nhiễm khuẩn.

Người bệnh cần sử dụng thuốc đúng hướng dẫn, đặc biệt là kỹ thuật dùng bình hít, không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều điều trị.

3.2. Phục hồi chức năng hô hấp và hỗ trợ điều trị

Người bệnh có thể được hướng dẫn tập thở chúm môi, thở cơ hoành, vận động thể lực phù hợp và thực hiện các bài tập tăng sức bền. Những biện pháp này giúp cải thiện khả năng gắng sức và giảm cảm giác khó thở.

Ở trường hợp có thiếu oxy máu mạn tính nặng, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp oxy dài hạn. Một số người bệnh chọn lọc có thể cần hỗ trợ thông khí hoặc can thiệp chuyên sâu.

3.3. Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt

Chế độ ăn cho người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cần đảm bảo đủ năng lượng, cân đối các nhóm chất và phù hợp với thể trạng. Nên ưu tiên bổ sung protein, tăng cường rau xanh, trái cây, chia nhỏ bữa ăn và duy trì lượng nước phù hợp, hạn chế ăn muối.

Ngoài ra, người bệnh cần ngừng hút thuốc, tránh khói bụi, duy trì vận động phù hợp và tiêm phòng cúm, phế cầu cùng các vắc xin được khuyến nghị.

Phương pháp điều trị COPD được đưa ra dựa theo tình trạng bệnh và thể trạng của người bệnh

4. Dấu hiệu cần thăm khám

Người có biểu hiện ho kéo dài, khạc đờm thường xuyên, khó thở tăng dần, thở khò khè hoặc giảm khả năng vận động nên chủ động thăm khám chuyên khoa Hô hấp, đặc biệt khi có tiền sử hút thuốc hoặc tiếp xúc nhiều với khói bụi. Trường hợp khó thở dữ dội, tím môi, lú lẫn hoặc đau ngực cần được cấp cứu kịp thời.

Tại Chuyên khoa Hô hấp – Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI, người bệnh được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, đánh giá triệu chứng và tư vấn hướng kiểm soát bệnh phù hợp. Hệ thống đo chức năng hô hấp, X-quang, CT lồng ngực cùng các xét nghiệm theo chỉ định hỗ trợ phát hiện bất thường, đánh giá chức năng phổi và theo dõi tình trạng bệnh.