Các bệnh về gan thường gặp: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách phòng ngừa

Các bệnh về gan có thể diễn tiến âm thầm trong thời gian dài, đến khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt thì chức năng gan đã bị ảnh hưởng. Vậy các bệnh về gan thường gặp là gì, nguyên nhân do đâu và đâu là dấu hiệu cảnh báo cần đi khám sớm?

1. Các bệnh về gan thường gặp là những bệnh nào?

Các bệnh về gan có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như virus, rượu bia, rối loạn chuyển hóa, thuốc, độc chất, bệnh tự miễn hoặc yếu tố di truyền. Một số bệnh diễn tiến âm thầm, gần như không có triệu chứng rõ ràng trong giai đoạn đầu nên người bệnh chỉ phát hiện khi xét nghiệm hoặc kiểm tra sức khỏe.

Một số các bệnh gan thường gặp có thể kể đến:

• Viêm gan virus: Gồm viêm gan A, B, C, D và E. Trong đó, viêm gan B và C đáng lưu ý vì có thể trở thành mạn tính, gây xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan.

• Gan nhiễm mỡ: Là tình trạng mỡ tích tụ bất thường trong gan. Gan nhiễm mỡ thường liên quan đến thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2 và hội chứng chuyển hóa. Một số trường hợp có thể tiến triển thành viêm gan, xơ hóa và xơ gan.

• Xơ gan: Là tình trạng mô gan khỏe mạnh bị thay thế dần bởi mô sẹo do tổn thương kéo dài. Viêm gan B, viêm gan C, bệnh gan do rượu và gan nhiễm mỡ là những nguyên nhân có thể dẫn đến xơ gan.

• Bệnh gan do rượu: Uống rượu bia kéo dài hoặc quá mức có thể gây tổn thương gan, từ gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu đến xơ gan.

• Viêm gan tự miễn: Xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào gan, gây viêm và tổn thương gan kéo dài.

• Một số bệnh lý gan mật khác: Ngoài tổn thương trực tiếp tại gan, các bệnh liên quan đến đường mật như viêm đường mật hoặc một số bệnh di truyền, chuyển hóa cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng gan. NIDDK ghi nhận bệnh gan có thể liên quan đến nhiễm trùng, thuốc, độc chất, bệnh tự miễn và đột biến di truyền.

Điểm đáng lưu ý là các bệnh về gan bệnh gan không phải lúc nào cũng gây đau hoặc biểu hiện rõ ở giai đoạn sớm. Khi xuất hiện vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi kéo dài, bụng trướng hoặc phù, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân.

WHO cũng lưu ý viêm gan cấp có thể không có triệu chứng hoặc biểu hiện bằng vàng da, nước tiểu sẫm, mệt mỏi, buồn nôn, nôn và đau bụng.

2. Dấu hiệu bệnh gan thường gặp là gì?

Không phải trường hợp nào mắc bệnh gan cũng xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Ở giai đoạn sớm, nhiều bệnh lý có thể diễn tiến âm thầm và chỉ được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm máu hoặc kiểm tra sức khỏe. Đây là lý do một số người dù đã có tổn thương gan vẫn cảm thấy cơ thể bình thường.

Tùy nguyên nhân và mức độ tổn thương, dấu hiệu bệnh gan có thể biểu hiện từ những triệu chứng khá mơ hồ đến các dấu hiệu đặc trưng hơn. Một số triệu chứng thường gặp gồm:

• Mệt mỏi, suy nhược, chán ăn: Người bệnh có thể thường xuyên cảm thấy thiếu năng lượng, ăn uống kém hoặc sụt cân không chủ ý.

• Buồn nôn, nôn hoặc khó chịu vùng bụng: Một số bệnh gan có thể gây cảm giác buồn nôn, đau hoặc tức ở vùng bụng phía trên bên phải, nơi gan nằm.

• Vàng da, vàng mắt: Đây là biểu hiện dễ nhận biết khi lượng bilirubin trong máu tăng. Da và đặc biệt lòng trắng mắt có thể chuyển sang màu vàng.

• Nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu: Những thay đổi này có thể xuất hiện trong một số bệnh lý gan, đặc biệt là viêm gan.

• Ngứa da: Ngứa kéo dài, nhất là khi đi kèm vàng da hoặc các biểu hiện bất thường khác, có thể liên quan đến bệnh gan hoặc đường mật.

• Dễ bầm tím hoặc chảy máu: Khi chức năng gan suy giảm đáng kể, khả năng tổng hợp một số protein tham gia quá trình đông máu có thể bị ảnh hưởng.

• Phù chân, mắt cá hoặc bụng to bất thường: Ở bệnh gan tiến triển, người bệnh có thể bị tích tụ dịch, gây phù ở chân hoặc cổ trướng.

• Lú lẫn, khó tập trung, thay đổi giấc ngủ hoặc hành vi: Đây có thể là biểu hiện của bệnh não gan, thường gặp khi chức năng gan suy giảm nặng.

Các bệnh gan thường gặp như viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hay bệnh gan do rượu có thể có biểu hiện rất khác nhau. Chẳng hạn, người mắc viêm gan B hoặc C mạn tính có thể gần như không có triệu chứng trong thời gian dài, dù bệnh vẫn có khả năng tiến triển và gây tổn thương gan.

Vì vậy, không nên chỉ dựa vào triệu chứng bệnh gan để tự xác định mình có mắc bệnh hay không. Khi có các dấu hiệu bất thường kéo dài, đặc biệt là vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, bụng chướng, phù chân hoặc mệt mỏi không rõ nguyên nhân, nên đi khám để được bác sĩ đánh giá. Tùy trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm chức năng gan, xét nghiệm virus viêm gan và chẩn đoán hình ảnh để tìm nguyên nhân.

3. Nguyên nhân nào làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về gan?

Có nhiều yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về gan, từ nhiễm virus, sử dụng rượu bia đến thừa cân, rối loại chuyển hóa hoặc dùng thuốc không đúng cách. Một số bệnh gan còn liên quan đến yếu tố di truyền hoặc phản ứng tự miễn. Vì vậy, việc nhận diện các yếu tố nguy cơ giúp mỗi người chủ động phòng ngừa và kiểm tra sức khỏe khi cần thiết.

Một số yếu tố thường gặp gồm:

• Uống nhiều rượu bia: Sử dụng rượu bia kéo dài hoặc với lượng lớn có thể gây tổn thương tế bào gan, làm tăng nguy cơ bệnh gan do rượu, viêm gan và xơ gan. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến xơ gan.

• Thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa: Tình trạng béo phì, đặc biệt khi đi kèm tiểu đường type 2, kháng insulin, mỡ máu cao hoặc hội chứng chuyển hóa, làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD).

• Nhiễm virus viêm gan: Viêm gan B, C có thể trở thành nhiễm trùng mạn tính và gây tổn thương gan kéo dài, làm tăng nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Viêm gan A và E cũng có thể gây viêm gan, chủ yếu theo diễn tiến cấp tính.

• Tiếp xúc với nguồn lây virus viêm gan: Dùng chung kim tiêm hoặc vật dụng có thể dính máu, quan hệ tình dục không an toàn với người nhiễm HBV, hoặc tiếp xúc với máu nhiễm virus có thể làm tăng nguy cơ mắc viêm gan B, C.

• Sử dụng thuốc, thực phẩm bổ sung không phù hợp: Một số thuốc và chất có thể gây độc cho gan, đặc biệt khi sử dụng sai liều, kéo dài hoặc kết hợp nhiều sản phẩm mà không có hướng dẫn chuyên môn.

• Chế độ ăn uống và lối sống thiếu lành mạnh: Ăn uống dư thừa năng lượng, nhiều chất béo và đường, ít vận động có thể góp phần gây thừa cân, rối loạn chuyển hóa và từ đó làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ.

• Yếu tố di truyền hoặc bệnh tự miễn: Một số bệnh lý gan mật xuất phát từ đột biến gen hoặc cơ chế tự miễn, vì vậy nguy cơ không chỉ đến từ thói quen sinh hoạt.

Một người có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Ngược lại, các bệnh gan thường gặp như gan nhiễm mỡ hoặc viêm gan virus có thể tiến triển âm thầm trong thời gian dài. Do đó, người thuộc nhóm nguy cơ nên chủ động kiểm tra sức khỏe và thực hiện xét nghiệm theo tư vấn của bác sĩ thay vị chờ xuất hiện triệu chứng bệnh gan mới đi khám.

4. Các bệnh về gan có nguy hiểm không?

Các bệnh về gan có thể nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị đúng cách, nhưng mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nguyên nhân, tình trạng tổn thương và giai đoạn bệnh. Một số trường hợp chỉ gây rối loạn chức năng gan nhẹ và có thể kiểm soát tốt khi thay đổi lối sống, trong khi những bệnh tiến triển lâu dài có thể dẫn đến xơ gan, suy gan hoặc ung thư gan.

Một số biến chứng đáng lưu ý của bệnh gan gồm:

• Xơ gan: Tổn thương gan kéo dài có thể hình thành mô sẹo, làm thay đổi cấu trúc và suy giảm chức năng gan. Khi xơ gan tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện cổ trướng, phù, xuất huyết tiêu hóa hoặc bệnh não gan.

• Suy gan: Khi phần lớn chức năng gan bị suy giảm, cơ thể gặp khó khăn trong việc chuyển hóa chất dinh dưỡng, loại bỏ độc chất và sản xuất các protein cần thiết. Suy gan cấp có thể diễn biến nhanh và cần được cấp cứu.

• Tăng áp lực tĩnh mạch cửa và xuất huyết: Xơ gan có thể cản trở dòng máu qua gan, dẫn đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa và hình thành giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày. Nếu các mạch này vỡ, người bệnh có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng.

• Ung thư gan: Một số bệnh gan mạn tính, đặc biệt xơ gan do nhiều nguyên nhân, làm tăng nguy cơ ung thư gan. Viêm gan B và C mạn tính cũng là những yếu tố nguy cơ quan trọng.

• Ảnh hưởng đến nhiều cơ quan: Khi chức năng gan suy giảm nghiêm trọng, tình trạng rối loạn đông máu, tích tụ độc chất và thay đổi chuyển hóa có thể ảnh hưởng đến não, thận và các cơ quan khác.

Tuy nhiên, không phải các bệnh gan thường gặp đều tiến triển thành biến chứng nặng. Chẳng hạn, nhiều trường hợp gan nhiễm mỡ có thể được cải thiện khi kiểm soát cân nặng, chế độ ăn và hoạt động thể chất. Ngược lại, một số bệnh lý gan mật và viêm gan mạn tính có thể diễn tiến âm thầm nên người bệnh không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng bệnh gan rõ rệt mới kiểm tra.

5. Làm gì để phòng ngừa các bệnh về gan?

Không phải tất cả các bệnh về gan đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, đặc biệt với những bệnh liên quan đến di truyền hoặc tự miễn. Tuy nhiên, nhiều yếu tố gây tổn thương gan có thể được kiểm soát thông qua lối sống, tiêm vaccine và kiểm tra sức khỏe định kỳ. Một số biện pháp dưới đây giúp giảm nguy cơ mắc bệnh gan và hạn chế tổn thương gan tiến triển:

• Hạn chế rượu bia: Uống nhiều rượu trong thời gian dài có thể gây tổn thương tế bào gan và làm tăng nguy cơ bệnh gan do rượu. Người đã mắc bệnh gan nên trao đổi với bác sĩ về việc kiêng hoàn toàn rượu bia.

• Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân, béo phì và ít vận động có thể làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Ăn uống hợp lý, kiểm soát khẩu phần và duy trì hoạt động thể chất thường xuyên giúp giảm nguy cơ này.

• Ăn uống lành mạnh: Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất béo lành mạnh; hạn chế thực phẩm nhiều đường, chất béo bão hòa và đồ uống chứa nhiều đường.

• Tiêm vaccine phòng viêm gan: Vaccine viêm gan A và viêm gan B là biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa hai bệnh nhiễm virus có thể ảnh hưởng đến gan. Đặc biệt, tiêm vaccine là cách hiệu quả nhất để phòng viêm gan B.

• Phòng tránh lây nhiễm virus viêm gan: Không dùng chung kim tiêm, dao cạo râu, bàn chải đánh răng hoặc các vật dụng có thể tiếp xúc với máu. Khi xăm, xỏ khuyên hoặc thực hiện thủ thuật y tế, cần lựa chọn cơ sở bảo đảm vô khuẩn. Viêm gan C hiện chưa có vaccine nên phòng phơi nhiễm với máu là biện pháp đặc biệt quan trọng.

• Không tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung: Một số thuốc, sản phẩm thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể gây tổn thương gan. Vì vậy, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt khi đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc.

• Khám và xét nghiệm khi thuộc nhóm nguy cơ: Một số bệnh gan, trong đó có viêm gan virus, có thể diễn tiến âm thầm mà chưa xuất hiện dấu hiệu bệnh gan rõ ràng. Người có nguy cơ nên trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm và theo dõi định kỳ để phát hiện sớm.

Nhìn chung, phòng ngừa các bệnh gan thường gặp nên bắt đầu từ những thói quen hằng ngày: hạn chế rượu bia, giữ cân nặng hợp lý, ăn uống khoa học, vận động thường xuyên, tiêm vaccine phù hợp và sử dụng thuốc an toàn. Đây cũng là cách góp phần bảo vệ gan và giảm nguy cơ phát triển nhiều bệnh lý gan mật.

Tóm lại, các bệnh về gan có thể diễn biến âm thầm và chỉ được phát hiện khi chức năng gan đã bị ảnh hưởng đáng kể. Vì vậy, chủ động xây dựng lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng và khám sức khỏe định kỳ là những cách thiết thực để bảo vệ gan. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường hoặc thuộc nhóm có nguy cơ cao, người bệnh nên thăm khám và thực hiện xét nghiệm cần thiết để được phát hiện, điều trị sớm.