Phục hồi chức năng gan như thế nào? Cần lưu ý gì trong chế độ ăn uống và sinh hoạt?

Phục hồi chức năng gan là quá trình hỗ trợ gan cải thiện khả năng thực hiện các chức năng chuyển hóa, thải độc và tổng hợp protein sau khi bị tổn thương. Vậy phục hồi chức năng gan được thực hiện như thế nào, cần lưu ý gì trong chế độ ăn uống và sinh hoạt?

1. Phục hồi chức năng gan là gì?

Phục hồi chức năng gan là cách gọi chung cho quá trình hỗ trợ gan cải thiện hoặc duy trì khả năng hoạt động sau khi bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như rượu bia, gan nhiễm mỡ, viêm gan virus, thuốc hoặc các bệnh lý gan khác. Tuy nhiên, đây không phải là một phương pháp điều trị riêng biệt hay một liệu trình “thải độc gan” có thể áp dụng giống nhau cho tất cả mọi người.

Trên thực tế, gan có khả năng tự phục hồi ở mức độ nhất định nếu nguyên nhân gây tổn thương được kiểm soát. Vì vậy, việc phục hồi chức năng gan chủ yếu tập trung vào điều trị bệnh lý nền, loại bỏ hoặc hạn chế yếu tố gây tổn thương gan, duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống cân bằng và vận động phù hợp. Chẳng hạn, ở người bị gan nhiễm mỡ liên quan đến chuyển hóa, giảm cân từ từ có thể giúp giảm lượng mỡ, tình trạng viêm và xơ hóa ở gan.

Với những bệnh lý mạn tính như viêm gan B, viêm gan C hoặc xơ gan, phục hồi chức năng gan cần được thực hiện theo nguyên nhân và mức độ tổn thương. Một số trường hợp cần thuốc kháng virus hoặc các phương pháp điều trị chuyên biệt để kiểm soát bệnh và hạn chế tổn thương gan tiến triển. Đặc biệt, xơ gan gây sẹo và tổn thương gan vĩnh viễn nên không thể chỉ dựa vào chế độ ăn hay thực phẩm bổ sung để “phục hồi” hoàn toàn.

Do đó, nếu có men gan tăng, gan nhiễm mỡ, viêm gan hoặc các dấu hiệu bất thường về chức năng gan, người bệnh nên thăm khám để xác định nguyên nhân trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp hỗ trợ nào. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng nhấn mạnh các yếu tố có lợi cho sức khỏe gan như hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng khỏe mạnh, kiểm soát bệnh chuyển hóa và phát hiện, điều trị viêm gan virus khi cần thiết.

2. Gan bị tổn thương có thể tự phục hồi không?

Gan có phục hồi được không? Câu trả lời là có, đặc biệt khi tổn thương mới xuất hiện và nguyên nhân gây hại được kiểm soát sớm. Gan có khả năng tự sửa chữa và tái tạo tế bào sau tổn thương. Tuy nhiên, khả năng này không phải là vô hạn. Nếu gan liên tục bị tổn thương do rượu bia, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ hoặc các nguyên nhân khác, mô sẹo có thể hình thành và tiến triển thành xơ gan, khi đó tổn thương có thể trở nên vĩnh viễn.

Mức độ phục hồi phụ thuộc chủ yếu vào nguyên nhân, mức độ tổn thương và thời gian gan bị ảnh hưởng:

• Gan nhiễm mỡ hoặc tổn thương ở giai đoạn sớm: Kiểm soát cân nặng, chế độ ăn, vận động và nguyên nhân gây bệnh có thể giúp giảm mỡ, hạn chế viêm và hỗ trợ gan phục hồi.

• Viêm gan hoặc tổn thương kéo dài: Nếu không điều trị nguyên nhân, tình trạng viêm có thể dẫn đến xơ hóa, làm giảm khả năng phục hồi của gan.

• Xơ gan: Mô gan khỏe mạnh đã bị thay thế bởi mô sẹo. Theo Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu có thể chữa khỏi và đảo ngược hoàn toàn xơ gan; Điều trị chủ yếu nhằm kiểm soát nguyên nhân, làm chậm tổn thương và phòng biến chứng.

Phục hồi chức năng gan không có nghĩa là dùng một loại thuốc hay thực phẩm bổ sung để “giải độc” gan, mà quan trọng hơn là xác định và loại bỏ nguyên nhân gây tổn thương, đồng thời duy trì chế độ ăn uống, vận động và sinh hoạt phù hợp. Một số loại thuốc hoặc sản phẩm thảo dược cũng có thể gây hại cho gan, do đó không nên tự ý sử dụng.

3. Phục hồi chức năng gan như thế nào?

Cách phục hồi chức năng gan quan trọng nhất là loại bỏ yếu tố gây tổn thương, điều trị bệnh lý nền và duy trì lối sống lành mạnh.

Một số cách giúp gan phục hồi có thể thực hiện gồm:

• Hạn chế hoặc ngừng hoàn toàn rượu bia: Đặc biệt với người mắc bệnh gan do rượu hoặc đã có xơ gan, cần tránh rượu bia để hạn chế tổn thương tiến triển.

• Duy trì cân nặng hợp lý: Nếu thừa cân, giảm cân từ từ có thể giúp giảm lượng mỡ, tình trạng viêm và tổn thương gan ở người gan nhiễm mỡ. Không nên nhịn ăn hoặc giảm cân quá nhanh vì có thể gây bất lợi cho gan.

• Ăn uống cân bằng: Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các nguồn protein phù hợp; hạn chế thực phẩm nhiều đường đơn, chất béo bão hòa, đồ ăn chế biến sẵn và nước uống nhiều đường.

• Tăng cường vận động: Hoạt động thể chất thường xuyên có lợi cho sức khỏe chuyển hóa và gan, ngay cả khi chưa giảm được cân nặng.

• Điều trị nguyên nhân gây bệnh: Viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, bệnh gan do rượu hoặc các nguyên nhân khác cần được bác sĩ đánh giá và điều trị phù hợp. Chỉ thay đổi chế độ ăn mà không xử lý nguyên nhân thì khó kiểm soát tổn thương gan.

• Thận trọng với thuốc và thực phẩm bổ sung: Không tự ý sử dụng thuốc, thuốc nam hoặc sản phẩm “giải độc gan” khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ, vì một số sản phẩm có thể gây tổn thương gan.

Như vậy, nếu thắc mắc làm gì để phục hồi chức năng gan hay phục hồi gan như thế nào, câu trả lời không phải là tìm một phương pháp “thải độc” nhanh chóng mà là xác định nguyên nhân và kiểm soát yếu tố gây hại lâu dài. Với người đã có xơ hóa hoặc xơ gan, khả năng hồi phục sẽ hạn chế hơn và cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi, điều trị.

4. Phục hồi chức năng gan nên ăn gì?

Chế độ ăn không thể thay thế thuốc điều trị hoặc làm gan “khỏe lại” ngay lập tức, nhưng lựa chọn thực phẩm phù hợp có thể hỗ trợ kiểm soát nguyên nhân gây tổn thương gan và cung cấp đủ năng lượng, protein, vitamin, khoáng chất cho cơ thể. Đặc biệt, người mắc bệnh gan nên xây dựng chế độ ăn dựa trên tình trạng bệnh cụ thể thay vì tự áp dụng một thực đơn chung.

Một số nhóm thực phẩm phục hồi chức năng gan có thể ưu tiên gồm:

• Rau xanh và trái cây tươi: Cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất. Nên ăn đa dạng các loại rau như bông cải xanh, rau lá xanh, ớt chuông; trái cây có thể dùng với khẩu phần phù hợp. Với người gan nhiễm mỡ, nên ưu tiên trái cây nguyên quả thay vì nước ép hoặc đồ uống nhiều đường.

• Ngũ cốc nguyên hạt: Yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám… giúp tăng lượng chất xơ và có thể phù hợp với chế độ ăn kiểm soát đường huyết, cân nặng.

• Nguồn protein lành mạnh: Cá, thịt gia cầm, trứng, đậu, đậu phụ và các loại đậu. Người bệnh gan cần được cung cấp đủ protein, đặc biệt khi có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc mất khối cơ.

• Chất béo không bão hòa: Có thể lựa chọn một lượng vừa phải từ cá, các loại hạt và dầu thực vật thay cho chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa.

• Sữa và chế phẩm từ sữa phù hợp: Sữa, sữa chua hoặc các sản phẩm thay thế có thể góp phần bổ sung protein và dưỡng chất trong khẩu phần ăn.

Bên cạnh việc lựa chọn thực phẩm, cách phục hồi chức năng gan còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây tổn thương. Người bệnh nên hạn chế thực phẩm nhiều đường, nhiều chất béo, đồ ăn chế biến sẵn và đặc biệt tránh rượu bia. Với người bị xơ gan, chế độ ăn có thể cần điều chỉnh lượng muối, protein hoặc số bữa tùy tình trạng dinh dưỡng và biến chứng.

Lưu ý: Không nên tự ý dùng thuốc bổ gan, vitamin hoặc các sản phẩm thảo dược với mục đích phục hồi gan. Một số sản phẩm bổ sung hoặc thảo dược có thể gây tổn thương gan và cần được bác sĩ tư vấn trước khi sử dụng.

5. Khi nào cần đi khám để kiểm tra chức năng gan?

Bệnh gan thường diễn tiến âm thầm, nhiều trường hợp không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Vì vậy, không nên chỉ chờ đến khi xuất hiện biểu hiện bất thường mới kiểm tra. Xét nghiệm chức năng gan thường được bác sĩ chỉ định để phát hiện tổn thương, đánh giá mức độ bệnh hoặc theo dõi đáp ứng điều trị.

Bạn nên đi khám và cân nhắc kiểm tra chức năng gan khi:

• Có dấu hiệu bất thường: Mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn, đau hoặc khó chịu vùng bụng, ngứa da, nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu, vàng da hoặc vàng mắt.

• Đã có bệnh gan hoặc viêm gan virus: Chẳng hạn viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan. Những trường hợp này thường cần được theo dõi định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.

• Có yếu tố nguy cơ tổn thương gan: Thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, uống nhiều rượu bia hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh gan.

• Đang sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung có khả năng ảnh hưởng đến gan: Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để theo dõi tác dụng không mong muốn trên gan.

• Đã từng có kết quả men gan bất thường: Chỉ số AST, ALT hoặc các xét nghiệm liên quan thay đổi cần được bác sĩ đánh giá nguyên nhân, thay vì tự kết luận là gan đang hồi phục hay bị suy giảm chức năng.

Đặc biệt, vàng da, vàng mắt, bụng hoặc chân phù/sưng, nôn ói nhiều, lú lẫn, chảy máu bất thường hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế sớm.

Khi đi khám, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu như AST, ALT, bilirubin, albumin, một số xét nghiệm đông máu và xét nghiệm virus viêm gan tùy trường hợp. Nếu cần đánh giá tổn thương cấu trúc hoặc mức độ xơ hóa, có thể thực hiện siêu âm, đo đàn hồi gan hoặc các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác.

Tóm lại, phục hồi chức năng gan là quá trình cần thời gian và phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tổn thương cũng như tình trạng sức khỏe của mỗi người. Nếu có dấu hiệu bất thường hoặc xét nghiệm men gan, chức năng gan thay đổi, bạn nên thăm khám để được đánh giá và hướng dẫn cách phục hồi chức năng gan phù hợp, thay vì tự ý dùng thuốc hay thực phẩm bổ sung.