Bilirubin gián tiếp là gì? Chỉ số bao nhiêu là cao?

Kết quả xét nghiệm cho thấy bilirubin gián tiếp tăng có thể khiến nhiều người lo lắng, nhất là khi đi kèm vàng da hoặc vàng mắt. Tuy nhiên, mức tăng và nguyên nhân phía sau không phải trường hợp nào cũng giống nhau. Bilirubin gián tiếp liên quan đến quá trình phân hủy hồng cầu và khả năng xử lý bilirubin của gan, vì vậy việc hiểu đúng chỉ số này sẽ giúp nhận biết khi nào cần theo dõi và thăm khám.

1. Bilirubin gián tiếp là gì? Chỉ số bilirubin gián tiếp bình thường là bao nhiêu?

Bilirubin gián tiếp hay bilirubin không liên hợp là sắc tố được tạo ra chủ yếu từ quá trình phân hủy hemoglobin của các tế bào hồng cầu già. Hồng cầu có tuổi thọ trung bình khoảng 120 ngày, sau đó được phá hủy tại lách, tủy xương hoặc trong máu.

Khi hồng cầu bị phân hủy, hemoglobin được giải phóng. Nhân hem trong hemoglobin được enzyme oxygenase chuyển thành biliverdin, sau đó biliverdin tiếp tục được enzyme biliverdin reductase chuyển hóa thành bilirubin. Lúc này, bilirubin tồn tại ở dạng gián tiếp, không tan trong nước và có độc tính nên cần gắn với albumin trong máu để được vận chuyển đến gan.

Tại gan, bilirubin gián tiếp được xử lý và chuyển thành dạng liên hợp để cơ thể tiếp tục đào thải. Vì vậy, có thể hiểu đơn giản bilirubin gián tiếp là gì: Đây là dạng bilirubin được hình thành trước khi gan thực hiện quá trình liên hợp.

Ở người trưởng thành, bilirubin gián tiếp bình thường nằm trong khoảng 0,1 – 1,0 mg/dL, tương đương 1 – 17 µmol/L. Bilirubin gián tiếp thường không được đo trực tiếp mà được tính dựa trên kết quả bilirubin toàn phần và bilirubin trực tiếp: Bilirubin gián tiếp = Bilirubin toàn phần − Bilirubin trực tiếp.

Khoảng tham chiếu có thể thay đổi giữa các phòng xét nghiệm tùy phương pháp thực hiện. Vì vậy, khi đánh giá kết quả bilirubin gián tiếp, cần đối chiếu với khoảng giá trị tham chiếu được ghi trên phiếu xét nghiệm.

Bilirubin gián tiếp được tính từ bilirubin toàn phần và bilirubin trực tiếp.

2. Bilirubin gián tiếp cao là ở mức bao nhiêu? Nguyên nhân gây ra

Khi chỉ số này dao động từ 0,8 – 3,0 mg/dL, có thể được xem là tăng nhẹ. Nếu bilirubin gián tiếp cao trên 3,0 mg/dL, người bệnh cần được đánh giá để xác định nguyên nhân. Ngoài ra, khi tổng bilirubin trong máu tăng trên khoảng 2,5 – 3,0 mg/dL, da và lòng trắng mắt có thể bắt đầu chuyển sang màu vàng.

Bilirubin gián tiếp tăng có thể xuất phát từ việc cơ thể tạo ra quá nhiều bilirubin hoặc khả năng xử lý, liên hợp bilirubin tại gan bị suy giảm. Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

Hội chứng Gilbert: Đây là rối loạn di truyền lành tính do hoạt tính enzyme UGT1A1 giảm, khiến quá trình liên hợp bilirubin diễn ra chậm hơn. Chỉ số bilirubin gián tiếp thường tăng nhẹ và có thể dao động khi nhịn đói, vận động, sốt, hành kinh hoặc uống rượu. Chức năng gan thường vẫn bình thường.
Tan máu: Hồng cầu bị phá hủy sớm làm giải phóng nhiều hemoglobin, từ đó tạo ra lượng bilirubin gián tiếp vượt khả năng xử lý của gan. Tan máu có thể liên quan đến bệnh hồng cầu hình cầu di truyền, thiếu men G6PD, bệnh hồng cầu hình liềm, thalassemia, thiếu máu tán huyết tự miễn, bất thường cơ học hoặc một số thuốc. Các xét nghiệm có thể ghi nhận LDH tăng, haptoglobin giảm và số lượng hồng cầu lưới tăng.
Tạo hồng cầu không hiệu quả: Một số tế bào tiền thân của hồng cầu bị phá hủy ngay trong tủy xương trước khi trưởng thành, làm giải phóng heme và tăng bilirubin gián tiếp. Tình trạng này có thể gặp trong thiếu máu hồng cầu khổng lồ do thiếu vitamin B12 hoặc folate và bệnh thalassemia.
Xuất huyết nội hoặc tụ máu lớn: Khi cơ thể tái hấp thu khối máu tụ, lượng hemoglobin được giải phóng sẽ làm tăng lượng bilirubin được tạo ra.
Phản ứng truyền máu: Truyền máu không tương hợp có thể khiến hệ miễn dịch phá hủy hồng cầu, gây tan máu cấp và làm bilirubin gián tiếp tăng nhanh.
Hội chứng Crigler-Najjar: Đây là rối loạn di truyền hiếm gặp liên quan đến enzyme UGT1A1. Loại I gây thiếu hoàn toàn hoạt tính enzyme và làm bilirubin gián tiếp cao nghiêm trọng; loại II có mức độ nhẹ hơn do enzyme vẫn còn một phần hoạt tính.

Ở trẻ sơ sinh, bilirubin gián tiếp tăng còn có thể liên quan đến chức năng gan chưa hoàn thiện, khiến khả năng liên hợp bilirubin còn hạn chế trong những ngày đầu sau sinh. Bất đồng nhóm máu ABO hoặc Rh giữa mẹ và con cũng có thể làm tăng phá hủy hồng cầu và dẫn đến tăng bilirubin.

*Bilirubin gián tiếp tăng ở trẻ sơ sinh do gan chưa hoàn thiện.*

3. Các triệu chứng nào xuất hiện khi Bilirubin gián tiếp tăng?

Khi bilirubin gián tiếp tăng cao, biểu hiện dễ nhận biết nhất là vàng da và vàng củng mạc mắt, thường xuất hiện khi bilirubin toàn phần vượt khoảng 2 – 3 mg/dL. Vàng da thường bắt đầu ở vùng mặt, sau đó lan xuống thân và tứ chi khi nồng độ bilirubin tiếp tục tăng. Ngoài ra, triệu chứng đi kèm có thể khác nhau tùy vào nguyên nhân gây tăng bilirubin gián tiếp. Cụ thể:

Do tán huyết: Người bệnh có thể mệt mỏi, xanh xao, chóng mặt do số lượng hồng cầu giảm nhanh, làm ảnh hưởng đến khả năng vận chuyển oxy của máu. Nếu tình trạng tán huyết kéo dài, lách phải tăng cường hoạt động để loại bỏ hồng cầu bất thường, từ đó có thể dẫn đến lách to.
Do rối loạn liên hợp tại gan, điển hình là hội chứng Gilbert: Thường không gây triệu chứng rõ rệt ngoài vàng da nhẹ, thoáng qua. Biểu hiện này có thể dễ xuất hiện hơn khi nhịn ăn kéo dài, căng thẳng hoặc đang nhiễm trùng.
Ở trẻ sơ sinh: Vàng da kèm bú kém, lừ đừ hoặc khóc thét bất thường có thể là dấu hiệu cảnh báo bilirubin gián tiếp tăng quá mức. Nếu không được xử trí kịp thời, bilirubin ở nồng độ cao có thể đi qua hàng rào máu não, gây tổn thương thần kinh không hồi phục, còn gọi là vàng da nhân.

4. Khi nào cần xét nghiệm bilirubin gián tiếp? Ý nghĩa là gì?

Xét nghiệm bilirubin gián tiếp giúp đánh giá quá trình phân hủy hồng cầu và khả năng liên hợp bilirubin của gan. Khi chỉ số này tăng, bác sĩ có thể dựa vào tỷ lệ bilirubin gián tiếp so với bilirubin toàn phần để định hướng nguyên nhân và lựa chọn thêm các xét nghiệm cần thiết.

Xét nghiệm thường được thực hiện trong những trường hợp sau:

Da hoặc lòng trắng mắt xuất hiện màu vàng bất thường.
Có biểu hiện thiếu máu kéo dài như mệt mỏi, xanh xao, chóng mặt nhưng chưa xác định được nguyên nhân.
Trẻ sơ sinh bị vàng da trong 24 giờ đầu sau sinh hoặc tình trạng vàng da kéo dài quá 2 tuần.
Cần theo dõi các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan, xơ gan.
Sau truyền máu hoặc khi nghi ngờ xảy ra phản ứng tán huyết.
Đang sử dụng một số thuốc có khả năng ảnh hưởng đến chức năng gan và cần theo dõi định kỳ.

*Xét nghiệm bilirubin gián tiếp hỗ trợ đánh giá vàng da và các bất thường về gan, máu.*

Về ý nghĩa chẩn đoán, bilirubin gián tiếp tăng chiếm ưu thế, khoảng trên 80 – 85% bilirubin toàn phần, thường gợi ý tình trạng tăng phá hủy hồng cầu hoặc rối loạn liên hợp bilirubin. Trong khi đó, nếu bilirubin trực tiếp chiếm ưu thế trên 50% bilirubin toàn phần, nguyên nhân có thể liên quan đến tổn thương tế bào gan hoặc tắc mật. Trường hợp bilirubin gián tiếp tăng nhẹ từng đợt nhưng không có bằng chứng tán huyết có thể hướng đến hội chứng Gilbert.

Xét nghiệm bilirubin gián tiếp được thực hiện thông qua mẫu máu, thường lấy từ tĩnh mạch ở người trưởng thành và có thể lấy máu gót chân ở trẻ sơ sinh. Việc nhịn ăn trước xét nghiệm tùy theo yêu cầu của từng cơ sở y tế; người bệnh cũng nên thông báo cho bác sĩ về các thuốc đang sử dụng để được hướng dẫn phù hợp.

Bilirubin gián tiếp là một chỉ số có giá trị trong việc đánh giá quá trình phân hủy hồng cầu và khả năng chuyển hóa bilirubin của cơ thể. Mức tăng nhẹ có thể gặp trong những tình trạng lành tính, nhưng chỉ số tăng cao hoặc đi kèm vàng da, vàng mắt, mệt mỏi, xanh xao cần được tìm hiểu nguyên nhân. Khi nhận thấy kết quả bilirubin gián tiếp cao hơn khoảng tham chiếu, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá dựa trên toàn bộ kết quả xét nghiệm và tình trạng sức khỏe.