Nguy cơ ung thư ở người mang đột biến gen PTEN

Người mang đột biến gen PTEN có nguy cơ mắc nhiều loại ung thư cao hơn so với dân số chung, đặc biệt là ung thư vú, tuyến giáp, nội mạc tử cung và đại trực tràng. Nguy cơ ung thư ở người mang đột biến gen PTEN không chỉ phụ thuộc vào yếu tố di truyền mà còn liên quan đến độ tuổi, giới tính và việc theo dõi sức khỏe định kỳ, vì vậy việc nhận diện sớm và tầm soát phù hợp đóng vai trò rất quan trọng trong phòng ngừa và phát hiện bệnh kịp thời.

1. Gen PTEN là gì?

Gen PTEN là một gen ức chế khối u quan trọng trong cơ thể người. PTEN gene có nhiệm vụ kiểm soát sự phát triển, phân chia và tồn tại của tế bào, giúp các tế bào không tăng sinh quá mức hoặc mất kiểm soát. Gene PTEN nằm trên nhiễm sắc thể số 10 và tạo ra enzyme PTEN – một loại phosphatase có mặt ở hầu hết các mô trong cơ thể.

Về cơ chế hoạt động, gen PTEN điều hòa một trong những con đường tín hiệu quan trọng nhất liên quan đến ung thư là PI3K/AKT/mTOR. Thông qua việc loại bỏ các nhóm phosphate khỏi lipid và protein, enzyme PTEN giúp “hãm phanh” tín hiệu thúc đẩy tăng trưởng và sống sót của tế bào. Nhờ đó, PTEN gene góp phần duy trì sự cân bằng của chu kỳ tế bào, kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) khi cần thiết và bảo vệ sự ổn định của vật chất di truyền.

Ngoài vai trò kiểm soát tăng sinh, gene PTEN còn tham gia điều hòa nhiều chức năng quan trọng khác như sự di chuyển của tế bào, khả năng bám dính với mô xung quanh, quá trình hình thành mạch máu mới và sửa chữa DNA. Những chức năng này đều nhằm ngăn chặn sự hình thành và tiến triển của khối u.

Khi xảy ra đột biến gen PTEN hoặc mất chức năng của gen này, các tín hiệu tăng trưởng trong tế bào có thể bị kích hoạt liên tục. Điều đó dẫn đến nguy cơ tế bào phát triển không kiểm soát, hình thành khối u và thúc đẩy tiến triển ung thư. Đặc biệt, đột biến gen PTEN còn liên quan đến sự xuất hiện của tế bào gốc ung thư, góp phần gây kháng điều trị, di căn và tái phát bệnh.

2. Người mang đột biến gen PTEN có thể mắc các loại ung thư nào?

Người mang đột biến gen PTEN (còn gọi là gen PTEN, PTEN gene hay gene PTEN) có nguy cơ mắc nhiều loại ung thư khác nhau trong suốt cuộc đời, thường xuất hiện sớm hơn so với dân số chung. Nguy cơ này liên quan đến vai trò kiểm soát tăng sinh tế bào của gen PTEN, khi gen bị đột biến hoặc giảm hoạt động, tế bào dễ phát triển mất kiểm soát và tiến triển thành ung thư.

Các loại ung thư thường gặp ở người mang đột biến gen PTEN gồm:

Ung thư vú: Nguy cơ suốt đời khoảng 41-60%, cao hơn nhiều so với dân số chung.
Ung thư nội mạc tử cung: Nguy cơ khoảng 28%.
Ung thư tuyến giáp: Nguy cơ khoảng 35%, đồng thời dễ xuất hiện các u lành tính ở tuyến giáp.
Ung thư thận: Nguy cơ có thể lên tới 34%.
Ung thư đại tràng: Nguy cơ 9-20%.
U hắc tố (melanoma): Nguy cơ khoảng 6%.

Ngoài các ung thư liên quan đến hội chứng di truyền do đột biến gen PTEN, những biến đổi của PTEN gene còn được ghi nhận với tần suất khác nhau trong nhiều loại ung thư mắc phải (không nhất thiết là di truyền), bao gồm:

Ung thư tuyến tiền liệt;
Ung thư vú;
U thần kinh đệm (não);
Ung thư buồng trứng;
Ung thư gan;
Ung thư phổi không tế bào nhỏ;
Ung thư đại tràng;
Một số bệnh ác tính về máu như bạch cầu tủy, bạch cầu lympho;
Ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu – cổ.

Mức độ nguy cơ ở mỗi người mang gene PTEN không hoàn toàn giống nhau mà phụ thuộc vào tuổi, giới tính, loại đột biến cụ thể, tiền sử ung thư cá nhân – gia đình và các yếu tố lối sống. Vì vậy, người có kết quả dương tính với đột biến gen PTEN nên được tư vấn di truyền để xác định nguy cơ cá nhân và xây dựng kế hoạch theo dõi, tầm soát ung thư phù hợp.

3. Ai nên xét nghiệm gen PTEN?

Xét nghiệm gen PTEN thường được chỉ định trong những trường hợp có nghi ngờ nguy cơ di truyền cao, cụ thể:

Người có dấu hiệu gợi ý hội chứng PHTS/Cowden: Nhiều u lành tính (hamartoma), macrocephaly (vòng đầu lớn), tổn thương da–niêm mạc, chậm phát triển hoặc rối loạn phát triển thần kinh.
Người mắc các ung thư liên quan PTEN: Ung thư vú, tuyến giáp (đặc biệt thể nang), nội mạc tử cung, thận, đại trực tràng.
Người có tiền sử gia đình có đột biến PTEN đã biết (cha/mẹ, anh chị em ruột, con).
Người đáp ứng tiêu chí chẩn đoán lâm sàng Cowden/PHTS theo NCCN (kết hợp tiêu chí chính/phụ).
Người có kết quả xét nghiệm mô khối u phát hiện biến đổi PTEN và cần xác định có phải đột biến di truyền dòng mầm hay không.

Khuyến nghị: Nên làm xét nghiệm dưới tư vấn bác sĩ/chuyên gia di truyền để chọn đúng chỉ định và diễn giải kết quả chính xác.

4. Xét nghiệm gen PTEN như thế nào để phát hiện nguy cơ ung thư?

Xét nghiệm gen PTEN thường được tiến hành theo một trình tự rõ ràng nhằm đảm bảo kết quả chính xác và có ý nghĩa lâm sàng:

Tư vấn trước xét nghiệm: Trước khi tiến hành xét nghiệm gen PTEN, người bệnh sẽ được bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền trao đổi trực tiếp. Ở bước này, tiền sử bệnh cá nhân và gia đình được khai thác kỹ lưỡng nhằm đánh giá mức độ nguy cơ di truyền. Đồng thời, người bệnh cũng được giải thích rõ mục đích của xét nghiệm, các loại kết quả có thể gặp và ý nghĩa của từng kết quả để có sự chuẩn bị về tâm lý và hiểu đúng giá trị của xét nghiệm.
Thu thập mẫu sinh học: Sau khi có chỉ định xét nghiệm, mẫu sinh học sẽ được lấy để phân tích. Phổ biến nhất là mẫu máu ngoại vi vì dễ thu thập và độ chính xác cao. Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng mẫu mô khối u (nếu người bệnh đã được chẩn đoán ung thư) hoặc mẫu nước bọt. Việc lựa chọn loại mẫu phụ thuộc vào mục tiêu xét nghiệm, chẳng hạn đánh giá nguy cơ di truyền hay tìm biến thể gen trong tế bào ung thư.
Phân tích trong phòng thí nghiệm: Mẫu sinh học sau khi thu thập sẽ được chuyển đến phòng thí nghiệm để tách chiết DNA. DNA này được phân tích nhằm phát hiện các đột biến hoặc biến thể bất thường trong gen PTEN. Hiện nay, giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) là phương pháp được sử dụng rộng rãi do khả năng phát hiện chính xác và toàn diện, bên cạnh các kỹ thuật phân tích đột biến đơn gen trong những trường hợp cụ thể.
Trả kết quả và tư vấn sau xét nghiệm: Khi quá trình phân tích hoàn tất, kết quả xét nghiệm sẽ được trả và phân loại thành các nhóm như dương tính, âm tính hoặc biến thể chưa rõ ý nghĩa. Bác sĩ hoặc chuyên gia di truyền sẽ giải thích chi tiết kết quả này, giúp người bệnh hiểu đúng mức độ nguy cơ và ý nghĩa lâm sàng. Dựa trên đó, các khuyến nghị về theo dõi, tầm soát định kỳ hoặc hướng xử trí phù hợp sẽ được đưa ra cho từng trường hợp cụ thể.

Nếu kết quả dương tính, điều này cho thấy sự hiện diện của biến thể gen PTEN có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc một số loại ung thư. Tuy nhiên, kết quả này không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ mắc ung thư, mà chỉ phản ánh nguy cơ cao hơn so với người không mang biến thể. Những trường hợp này thường được khuyến cáo theo dõi y tế chặt chẽ hơn, thực hiện tầm soát định kỳ và cân nhắc các biện pháp phòng ngừa phù hợp.

Trong trường hợp kết quả âm tính, xét nghiệm không phát hiện biến thể bất thường của gen PTEN trong mẫu phân tích. Dù vậy, nguy cơ ung thư vẫn không thể được loại trừ hoàn toàn, bởi bệnh có thể chịu ảnh hưởng từ các yếu tố môi trường, những gen khác hoặc các đột biến hiện chưa được xác định.

Tóm lại, nguy cơ ung thư ở người mang đột biến gen PTEN là vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc và lâu dài. Việc phát hiện sớm đột biến không chỉ giúp cá nhân hiểu rõ hơn về nguy cơ sức khỏe của bản thân mà còn mở ra cơ hội xây dựng chiến lược theo dõi, sàng lọc và phòng ngừa ung thư phù hợp.