Gen P53 bị mất đoạn ở gần 90% trường hợp ung thư tuyến tụy

Khi tìm hiểu gen P53 là gì, có thể thấy đây là một trong những gen ức chế khối u quan trọng nhất của cơ thể, giúp kiểm soát sự phát triển và phân chia của tế bào. Tuy nhiên, ở ung thư tuyến tụy, gen P53 lại bị tổn thương với tỷ lệ rất cao, đặc biệt là tình trạng mất đoạn và đột biến khiến chức năng bảo vệ bị suy giảm nghiêm trọng. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến bệnh tiến triển nhanh và khó kiểm soát.

1. Gen P53 là gen gì? Gen P53 nằm trên NST nào?

Gen P53 là gì? P53 là một gen ức chế khối u có nhiệm vụ sản xuất protein P53, giúp kiểm soát sự phát triển của tế bào và ngăn các tế bào bất thường tăng sinh mất kiểm soát. Vậy gen P53 nằm trên NST nào? Gen này nằm trên nhiễm sắc thể số 17, có chiều dài khoảng 20 kb, gồm 11 exon và 10 intron, với mRNA dài khoảng 2500 bp.

Ngoài tên gọi P53, gen này còn được biết đến với nhiều tên khác như TP53, TRP53, phosphoprotein P53, P53_HUMAN, protein khối u P53 hoặc protein liên quan đến biến đổi 53, trong đó có tên gọi gắn với hội chứng Li-Fraumeni.

2. Chức năng và tác dụng của gen P53

Để hiểu rõ gen P53 là gì, cần xem xét vai trò của nó trong cơ thể. Về chức năng của gen P53, nó mã hóa protein P53 – protein ức chế khối u quan trọng. Vậy gen P53 có tác dụng gì? Gen này giúp bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ ung thư bằng cách kiểm soát hoạt động của tế bào khi xảy ra bất thường.

Khi tế bào chịu căng thẳng hoặc DNA bị tổn thương, P53 sẽ kích hoạt nhiều gen liên quan nhằm ngăn tế bào tiếp tục phân chia. Đồng thời, protein này thúc đẩy các cơ chế bảo vệ như sửa chữa DNA, ngừng chu kỳ tế bào, kích hoạt apoptosis (chết tế bào theo chương trình), lão hóa tế bào, tự thực bào, ferroptosis và điều hòa chuyển hóa tế bào.

Ngoài ra, P53 còn kích thích tạo ra protein P21. Protein P21 có tác dụng ức chế các yếu tố thúc đẩy phân chia tế bào như cdk2, từ đó khiến tế bào không thể chuyển sang giai đoạn tiếp theo của chu kỳ phân bào. Nhờ các cơ chế trên, gen P53 được xem như một “hàng rào bảo vệ” giúp ngăn tế bào phát triển mất kiểm soát, hạn chế hình thành khối u và phòng ngừa ung thư.

Mặc dù gen P53 có vai trò kiểm soát sự phát triển của tế bào và ngăn chặn các tế bào bất thường tăng sinh mất kiểm soát, nhưng trên thực tế, nhiều nghiên cứu cho thấy đột biến P53 lại xuất hiện khá phổ biến ở bệnh nhân ung thư. Đặc biệt, khi đột biến P53 xảy ra đồng thời với các đột biến khác như EGFR, ALK hoặc ROS1, tiên lượng bệnh thường xấu hơn và thời gian sống của người bệnh có thể bị rút ngắn. Đáng chú ý, nguy cơ gặp đột biến P53 không chỉ xảy ra ở người hút thuốc mà cũng có thể gặp ở người không hút thuốc.

3. Gen P53 liên quan thế nào tới ung thư tuyến tụy?

Gen P53 có liên quan rất chặt chẽ đến ung thư tuyến tụy vì đây là một trong những gen bị tổn thương phổ biến nhất trong bệnh lý này. Gen P53 bị mất đoạn ở gần 90% trường hợp ung thư tuyến tụy và khoảng 60 – 70% trường hợp còn lại xuất hiện đột biến điểm làm bất hoạt bản sao còn lại của gen. Điều này cho thấy P53 thường bị “vô hiệu hóa” gần như hoàn toàn trong quá trình hình thành ung thư tuyến tụy.

Về cơ chế, P53 được xem là yếu tố điều khiển quan trọng của các con đường ức chế khối u. Bình thường, P53 có khả năng liên kết với các trình tự DNA đặc hiệu để kích hoạt phiên mã, tức là chỉ đạo tế bào tạo RNA từ các gen liên quan nhằm kiểm soát sự phát triển bất thường. Tuy nhiên, khi P53 bị đột biến, khả năng liên kết với DNA bị suy giảm, khiến chức năng ức chế khối u quan trọng này bị mất đi.

Ngoài ra, ung thư tuyến tụy còn có xu hướng dễ xảy ra mất đoạn nội gen hơn nhiều loại ung thư khác, đặc biệt là mất đoạn nhỏ 1 – 2 cặp bazơ. Những mất đoạn này thường xuất hiện ở các vùng DNA có chuỗi nucleotide lặp lại, làm tăng nguy cơ biến đổi gen P53. Khi P53 bị mất chức năng, tế bào dễ mất kiểm soát tăng sinh và tạo điều kiện thuận lợi cho khối u tuyến tụy phát triển.

4. Cách nào phát hiện sớm đột biến gen P53 để dự phòng ung thư tuyến tụy?

Hiểu rõ gen P53 là gì không chỉ có ý nghĩa về mặt lý thuyết mà còn quan trọng trong dự phòng và phát hiện sớm ung thư. Do P53 kiểm soát chu kỳ tế bào và sửa chữa DNA, việc phát hiện đột biến sớm có thể giúp đánh giá nguy cơ và định hướng theo dõi phù hợp.

4.1. Xét nghiệm DNA để phát hiện đột biến gen P53

Một trong những cách trực tiếp nhất để phát hiện sớm đột biến P53 là xét nghiệm gen ở mức DNA. Phương pháp này giúp xác định các dạng biến đổi thường gặp như mất đoạn hoặc đột biến điểm làm bất hoạt gen P53.

4.2. Phát hiện protein P53 đột biến (mutp53)

Trong nhiều trường hợp, đột biến sai nghĩa tạo ra protein P53 bất thường nhưng vẫn tồn tại trong tế bào và có xu hướng tích lũy ở mức cao. Vì vậy, việc đo hoặc phát hiện protein P53 đột biến có thể là dấu hiệu quan trọng giúp phát hiện sớm các biến đổi liên quan ung thư.

4.3. Phân tích mRNA P53 bất thường

Đoạn trích cũng cho thấy đột biến P53 có thể liên quan đến sự thay đổi trong quá trình tạo RNA. Do đó, phân tích mRNA là một hướng tiếp cận giúp phát hiện các bản sao P53 bị đột biến, từ đó nhận diện nguy cơ rối loạn chức năng của gen này.

4.4. Theo dõi các rối loạn của con đường tín hiệu P53

Ngoài đột biến trực tiếp, nhiều trường hợp ung thư còn liên quan đến sự gián đoạn con đường tín hiệu P53. Việc đánh giá các dấu hiệu bất thường trong hệ thống điều hòa P53 cũng có thể hỗ trợ nhận diện sớm nguy cơ phát triển ung thư.

4.5. Phát hiện peptide liên quan P53 thông qua đáp ứng miễn dịch

Protein P53 đột biến có thể bị phân hủy thành peptide và trình diện qua phức hợp MHC lớp I. Điều này mở ra khả năng phát hiện các dấu hiệu liên quan đến mutp53 thông qua cơ chế miễn dịch, góp phần hỗ trợ tầm soát và nghiên cứu phòng ngừa ung thư.

Tỷ lệ mất đoạn gen P53 lên tới gần 90% ở bệnh nhân ung thư tuyến tụy là bằng chứng rõ ràng cho thấy đây là biến đổi di truyền phổ biến và có ảnh hưởng lớn đến quá trình hình thành ung thư. Khi gen P53 bị tổn thương hoặc mất chức năng, cơ chế kiểm soát tăng sinh tế bào bị suy yếu, từ đó tạo điều kiện cho tế bào phát triển bất thường và tiến triển thành khối u ác tính. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu sâu về đột biến gen P53 là gì có thể mở ra hướng quan trọng trong chẩn đoán sớm và điều trị ung thư tuyến tụy hiệu quả hơn.