Mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ

Duy trì mức đường huyết ổn định sau sinh là chìa khóa bảo vệ sức khỏe mẹ và thai nhi. Việc nắm rõ mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ giúp thai phụ chủ động điều chỉnh chế độ ăn, vận động và sử dụng thuốc đúng cách theo hướng dẫn của bác sĩ. Đây cũng là cơ sở quan trọng để phòng ngừa biến chứng sản khoa và giảm nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 về sau.

1. Vì sao cần đặt mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ?

Việc đặt mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ là nền tảng quan trọng vì đường huyết của mẹ tăng cao sẽ tác động trực tiếp lên sự phát triển của thai. Nếu không đạt được mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ, thai nhi dễ đối mặt với nguy cơ dị tật bẩm sinh, rối loạn phát triển não, tim, thậm chí sảy thai hoặc thai chết lưu. Ngược lại, khi người mẹ hướng tới mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ một cách chặt chẽ, đặc biệt duy trì A1C ở mức an toàn trước và trong thai kỳ, cơ hội sinh con khỏe mạnh sẽ được cải thiện rõ rệt mà vẫn tránh được hạ đường huyết nguy hiểm.

Trước khi mang thai, tất cả phụ nữ mắc tiểu đường cần được tư vấn sớm để hiểu vì sao phải đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ ngay từ giai đoạn chuẩn bị thụ thai. Các buổi tư vấn nên bao gồm xét nghiệm tầm soát các bệnh nhiễm như rubella, giang mai, viêm gan B, HIV, xét nghiệm Pap, xác định nhóm máu và bổ sung vitamin cho bà bầu có ít nhất 400 μg axit folic. Đồng thời cần đánh giá toàn diện bệnh tiểu đường qua A1C, creatinine, tỷ lệ albumin/creatinine nước tiểu và khám mắt. Phụ nữ có hoạt động tình dục nhưng không dùng biện pháp tránh thai đáng tin cậy phải tránh các thuốc có khả năng gây quái thai như ức chế ACE, statin…, bởi những thuốc này có thể cản trở đạt mục tiêu đường huyết thai kỳ và gây hại cho thai.

Đối với phụ nữ được chẩn đoán bệnh tiểu đường trong thai kỳ, bước đầu luôn là điều chỉnh ăn uống hợp lý và tăng cường vận động. Chỉ khi không đạt mục tiêu kiểm soát đái tháo đường thai kỳ bằng lối sống thì mới cân nhắc dùng thuốc, phổ biến nhất là insulin, ngoài ra có thể là metformin hoặc glyburide tùy từng trường hợp. Trong thai kỳ, do A1C có xu hướng giảm sinh lý, người mẹ nên hướng tới mục tiêu A1C <6% nếu có thể mà không gây hạ đường huyết đáng kể. Việc theo dõi mắt định kỳ mỗi ba tháng cũng cần thiết để bảo vệ võng mạc và hỗ trợ đạt mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ.

2. Mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ là bao nhiêu?

Theo các khuyến cáo quốc tế, đặc biệt từ Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), các giá trị thường được áp dụng cho thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ là: Glucose mao mạch trước bữa ăn ≤95 mg/dL (5,3 mmol/L); 1 giờ sau bữa ăn ≤140 mg/dL (7,8 mmol/L) hoặc 2 giờ sau bữa ăn ≤120 mg/dL (6,7 mmol/L. Những con số này được xem là mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ phổ biến tại nhiều nước.

Tại Việt Nam, phác đồ của Bộ Y tế có xu hướng chặt chẽ hơn ở giai đoạn chẩn đoán và theo dõi. Thực tế lâm sàng thường đặt mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ tương tự ADA, nhưng bác sĩ sẽ cá nhân hóa tùy chế độ ăn, cân nặng và nguy cơ hạ đường huyết. Vì vậy, mục tiêu đường huyết thai kỳ ở Việt Nam có thể linh hoạt theo từng bệnh nhân, không hoàn toàn giống nước ngoài.

Đối với phụ nữ đã mắc tiểu đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 từ trước khi mang thai, ADA đưa ra mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ nghiêm ngặt hơn: Đường huyết trước bữa ăn, trước khi ngủ và ban đêm 60 – 99 mg/dL (3,3 – 5,4 mmol/L), đỉnh sau ăn 100 – 129 mg/dL (5,4 – 7,1 mmol/L) và A1C <6,0%. Đây là mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ tối ưu nếu đạt được mà không gây hạ đường huyết quá mức.

Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) đề xuất mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ là: Đường huyết lúc đói <90 mg/dL, trước bữa ăn <105 mg/dL, 1 giờ sau ăn <130–140 mg/dL và 2 giờ sau ăn <120 mg/dL. Nếu khó đạt mà bị hạ đường huyết đáng kể, ADA cho phép nới nhẹ: Đường huyết lúc đói <105 mg/dL, 1 giờ sau ăn <155 mg/dL và 2 giờ sau ăn <130 mg/dL, thể hiện rõ tinh thần cá nhân hóa trong mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ.

Về tầm soát sớm khi mang thai tại Việt Nam, chẩn đoán phải dựa trên mẫu máu tĩnh mạch tại labo, không dùng đường huyết mao mạch. Ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường và thai kỳ là ĐH đói ≥7,0 mmol/L (126 mg/dL) hoặc HbA1c ≥6,5%. Riêng HbA1c hiện chưa được khuyến cáo sử dụng rộng rãi trong nước do điều kiện kỹ thuật.

Ở tuần thai 24 – 28, nghiệm pháp dung nạp 75g glucose là tiêu chuẩn chính tại Việt Nam để xác định tình trạng bệnh và từ đó đặt mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ phù hợp. Việc hiểu rõ các hệ thống khuyến cáo khác nhau giúp thai phụ biết mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ của mình cần đạt bao nhiêu và phối hợp tốt hơn với bác sĩ.

3. Làm sao để đạt được mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ?

Làm sao để đạt được mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ là băn khoăn chung của rất nhiều thai phụ sau khi nhận chẩn đoán. Nguyên tắc quan trọng nhất là đưa đường huyết về càng gần mức bình thường càng tốt nhưng phải an toàn, không để xảy ra hạ đường huyết gây nguy hiểm cho cả mẹ và bé. Việc thực hiện cần một kế hoạch toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa lối sống, dinh dưỡng và thuốc khi cần.

Bước đầu trong mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ luôn là thay đổi lối sống. Thai phụ nên duy trì vận động mức độ trung bình ít nhất 30 phút mỗi ngày, có thể đi bộ, yoga bầu hoặc các bài tập nửa trên cơ thể để giúp cơ bắp sử dụng glucose hiệu quả hơn. Do đường huyết thường tăng cao sau ăn, đi bộ nhẹ 15 – 20 phút sau bữa ăn khoảng 1 giờ là cách hỗ trợ rất tốt để đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ. Tuy nhiên cần tránh tập luyện nếu có các chống chỉ định như dọa sinh non, xuất huyết âm đạo, nhau tiền đạo hay tiền sản giật.

Chế độ ăn đóng vai trò then chốt trong mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ. Khẩu phần cần được chia thành 3 bữa chính và 2 – 4 bữa phụ, có cả bữa ăn đêm để tránh tăng đường huyết lúc đói. Năng lượng nên phân bố linh hoạt: Carbohydrate khoảng 35 – 45%, đạm 20 – 25% và chất béo 35 – 40%. Ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp hoặc trung bình, tăng cường protein giúp no lâu và hạn chế cảm giác thèm ngọt. Ăn đúng giờ, không bỏ bữa và kiểm soát lượng tinh bột mỗi bữa sẽ giúp phần lớn thai phụ đạt được mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ mà chưa cần dùng thuốc.

Nếu thay đổi lối sống không đủ để duy trì mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định insulin. Các loại human insulin hoặc insulin analog tác dụng nhanh đã được chấp nhận sử dụng cho thai kỳ có thể giúp đưa đường huyết đói ≤5,3 mmol/L và sau ăn 1 giờ ≤7,8 mmol/L, sau ăn 2 giờ ≤6,7 mmol/L. Điều chỉnh liều phải dựa trên kết quả theo dõi hằng ngày, cân nặng và tuổi thai vì nhu cầu insulin tăng dần do đề kháng sinh lý của thai kỳ. Thai phụ cần tiêm thuốc trước ăn, ăn ngay sau tiêm và tái khám đúng hẹn để tránh biến chứng hạ đường huyết.

Sự phối hợp giữa bác sĩ Nội tiết – Đái tháo đường và bác sĩ Sản khoa là điều kiện không thể thiếu để đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết thai kỳ. Khi tuân thủ tốt ba trụ cột: tập luyện đều đặn, ăn uống khoa học và sử dụng insulin đúng chỉ định, thai phụ hoàn toàn có thể thực hiện thành công mục tiêu điều trị đái tháo đường thai kỳ, giảm nguy cơ thai to, đa ối, sinh khó và bảo vệ sức khỏe lâu dài cho người mẹ sau này.

Tóm lại, việc kiểm soát tốt mục tiêu đường huyết của đái tháo đường thai kỳ không chỉ giúp thai phụ duy trì sức khỏe ổn định mà còn tạo điều kiện để em bé phát triển an toàn ngay từ những tháng đầu đời. Khi người mẹ hiểu cơ thể mình, chủ động theo dõi và giữ đường huyết trong giới hạn khuyến cáo, nguy cơ biến chứng cho cả mẹ và con sẽ giảm đi rõ rệt. Hy vọng những kiến thức được chia sẻ trong bài viết sẽ tiếp thêm sự tự tin để thai phụ đồng hành cùng thầy thuốc, hướng tới ngày sinh nở nhẹ nhàng và an toàn.

Nguồn thông tin tham khảo: Diabetesjournals.org