Cách điều trị tiểu đường tuýp 2 không dùng thuốc

Cách điều trị tiểu đường tuýp 2 không dùng thuốc tập trung vào thay đổi lối sống và chế độ dinh dưỡng. Người bệnh có thể kiểm soát đường huyết hiệu quả thông qua ăn uống hợp lý, tập thể dục đều đặn và duy trì cân nặng lành mạnh, mà không phụ thuộc vào thuốc, giúp giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

1. Liệu pháp dinh dưỡng y học (Medical Nutrition Therapy – MNT)

Dinh dưỡng đóng vai trò trung tâm trong việc quản lý tiểu đường. Mục tiêu không chỉ là giảm đường huyết mà còn là giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch và kiểm soát cân nặng. Không có một “chế độ ăn kiêng hoàn hảo” chung cho tất cả mọi người. Nguyên tắc quan trọng nhất là cá nhân hóa dựa trên thói quen, sở thích và tình trạng chuyển hóa của từng người bệnh.

Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) sử dụng thuật ngữ Liệu pháp dinh dưỡng y học (MNT) để chỉ việc kết hợp tối ưu giữa chế độ ăn uống và các phương pháp điều trị tiểu đường, cả dùng thuốc lẫn không dùng thuốc, nhằm đạt được kết quả tốt nhất. MNT có thể áp dụng như một biện pháp phòng ngừa chính, thứ cấp hoặc thứ ba đối với bệnh tiểu đường tuýp 2 (T2DM):

• Phòng ngừa chính: Điều chỉnh chế độ ăn cho những người có nguy cơ cao (ví dụ: tiền tiểu đường, béo phì) để trì hoãn hoặc ngăn ngừa khởi phát T2DM.
• Phòng ngừa thứ cấp: Tập trung kiểm soát đường huyết chặt chẽ thông qua chế độ ăn, từ đó giảm nguy cơ biến chứng ở bệnh nhân T2DM.
• Phòng ngừa thứ ba: Quản lý các biến chứng liên quan như bệnh tim mạch hay bệnh thận ở người đã mắc T2DM.

MNT không chỉ giúp kiểm soát đường huyết mà còn hỗ trợ cải thiện các bệnh lý đi kèm như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và béo phì. Một số chiến lược quan trọng bao gồm:

• Chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp (GI thấp): Giúp giảm dao động đường huyết sau bữa ăn, cải thiện kiểm soát đường huyết.
• Sử dụng chất tạo ngọt không dinh dưỡng và chế độ ăn ít calo: Hỗ trợ quản lý bệnh tiểu đường và kiểm soát cân nặng.
• Tăng cường chất xơ: Cải thiện kiểm soát đường huyết và hỗ trợ tiêu hóa.
• Hạn chế bổ sung vitamin, khoáng chất hay chất chống oxy hóa nếu không có thiếu hụt cụ thể.
• Chế độ ăn ít carbohydrate và ít calo: Giúp kiểm soát cân nặng và chuyển hóa ở bệnh nhân T2DM.

Nhờ áp dụng MNT, người bệnh có thể quản lý tiểu đường tuýp 2 hiệu quả mà không phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc, đồng thời giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

2. Hoạt động thể chất và tập luyện giúp điều trị tiểu đường tuýp 2 không dùng thuốc

Hoạt động thể chất là một phương pháp quan trọng trong kiểm soát tiểu đường tuýp 2 mà không cần dùng thuốc. Tập luyện không chỉ giúp tiêu hao năng lượng dư thừa mà còn cải thiện khả năng sử dụng glucose của cơ bắp, nhờ đó giảm nhu cầu insulin và tăng độ nhạy insulin.

Để đạt hiệu quả tốt nhất, nên kết hợp hai loại hình tập luyện chính:

• Tập Aerobic: Bao gồm đi bộ nhanh, chạy bộ, bơi lội hoặc đạp xe. Loại hình này giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và đốt cháy calo.
• Tập kháng lực (Resistance Training): Như nâng tạ hoặc tập với dây kháng lực, giúp tăng khối lượng cơ bắp – là nơi tiêu thụ glucose chủ yếu trong cơ thể.

Ngay cả khi đã tập luyện, việc ngồi quá lâu trong ngày vẫn gây hại cho sức khỏe. Do đó, tập luyện cần duy trì đều đặn, có cường độ phù hợp và kỷ luật. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), người bệnh nên:

• Thực hiện ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ trung bình đến mạnh mỗi tuần, chia ra ít nhất 3 ngày và không nghỉ quá 2 ngày liên tiếp.
• Kết hợp tập kháng lực 2–3 lần mỗi tuần để tăng hiệu quả kiểm soát đường huyết.

3. Kiểm soát cân nặng

Giảm cân là mục tiêu quan trọng trong điều trị bệnh nhân thừa cân hoặc béo phì mắc tiểu đường tuýp 2, vì vậy cũng được xem là một phương pháp điều trị tiểu đường không dùng thuốc. Thừa cân, đặc biệt là mỡ nội tạng (mỡ bụng), liên quan chặt chẽ đến tiểu đường tuýp 2 vì mô mỡ dư thừa tiết ra các chất gây viêm, làm tăng đề kháng insulin.

Bạn không cần phải đạt cân nặng “lý tưởng” mới thấy lợi ích. Ngay cả giảm 5 – 10% trọng lượng cơ thể cũng có thể cải thiện đáng kể độ nhạy insulin, kiểm soát đường huyết, huyết áp và mỡ máu.

Trong những trường hợp béo phì nặng, khi các biện pháp thay đổi lối sống không đủ hiệu quả, phẫu thuật thắt dạ dày hoặc phẫu thuật chuyển hóa/giảm béo có thể được cân nhắc. Thường áp dụng cho người có BMI > 35kg/m² (hoặc thấp hơn tùy chủng tộc) kèm các bệnh lý đi kèm khó kiểm soát, giúp đảo ngược tình trạng tiểu đường mà không dùng thuốc.

4. Ngưng hút thuốc lá

Nhiều người lầm tưởng hút thuốc chỉ hại phổi, nhưng nó cực kỳ nguy hiểm với người tiểu đường. Nicotine làm tăng nồng độ đường trong máu và làm giảm tác dụng của insulin.

Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2 lên khoảng 30 – 40% so với người không hút thuốc. Ở người đã mắc bệnh, hút thuốc làm trầm trọng thêm các biến chứng vi mạch (mắt, thận, thần kinh) và biến chứng mạch máu lớn (tim, đột quỵ). Việc cai thuốc lá là bắt buộc trong phác đồ điều trị không dùng thuốc.

5. Giáo dục và tự quản lý

Bác sĩ không thể theo bạn 24/7, do đó chính bệnh nhân là người “bác sĩ tốt nhất” của mình. Chương trình Giáo dục Tự quản lý Đái tháo đường (DSME) cung cấp kiến thức và kỹ năng để bệnh nhân tự chăm sóc bản thân. Nội dung của giáo dục tự quản lý bao gồm:

• Kỹ thuật tự theo dõi đường huyết tại nhà;
• Cách xử lý khi bị hạ đường huyết;
• Kỹ năng chăm sóc bàn chân để tránh loét;
• Cách quản lý và cải thiện giấc ngủ;
• Cách đọc nhãn thực phẩm.

Giáo dục bệnh nhân (DSME) giúp cải thiện kiến thức, hành vi tự chăm sóc và các kết quả lâm sàng như HbA1c thấp hơn. Đây là một quá trình liên tục chứ không chỉ là một buổi tư vấn duy nhất khi mới chẩn đoán.

Tóm lại, dù tiểu đường tuýp 2 là một bệnh mạn tính nhưng người bệnh vẫn có thể kiểm soát đường huyết hiệu quả thông qua lối sống và chế độ dinh dưỡng. Việc áp dụng cách điều trị tiểu đường tuýp 2 không dùng thuốc như duy trì cân nặng hợp lý, tập luyện thể chất đều đặn, lựa chọn thực phẩm lành mạnh và theo dõi đường huyết thường xuyên không chỉ giúp giảm nguy cơ biến chứng mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống lâu dài.

Nguồn thông tin tham khảo: Pmc.ncbi.nlm.nih.gov, Who.int, Diabetesjournals.org, Endocrinologyadvisor.com