Tại sao thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric? Cơ chế và lưu ý

Thuốc lợi tiểu thường được sử dụng phổ biến trong điều trị tăng huyết áp và suy tim, tuy nhiên không ít người băn khoăn tại sao thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric và có thể làm nặng thêm nguy cơ gout. Việc hiểu rõ cơ chế tác động của thuốc lên quá trình đào thải acid uric sẽ giúp người bệnh dùng thuốc an toàn hơn và chủ động phòng ngừa các tác dụng không mong muốn.

1. Acid uric là gì?

Acid uric là một hợp chất hóa học được tạo ra trong quá trình chuyển hóa nhân purin — những chất có trong tế bào cơ thể và trong nhiều thực phẩm (như nội tạng động vật, hải sản, rượu, bia). Đây là sản phẩm cuối cùng của quá trình phá hủy purin ở người trước khi được loại bỏ khỏi cơ thể.

Trong cơ thể, acid uric chủ yếu:

• Được hòa tan trong máu và được thận lọc rồi thải ra ngoài qua nước tiểu.
• Có vai trò chống oxy hóa, giúp bảo vệ tế bào khỏi sự tổn hại do các gốc tự do gây ra.

Tuy nhiên, khi nồng độ acid uric trong máu quá cao và vượt quá khả năng thải trừ, nó có thể kết tinh thành tinh thể và gây các vấn đề sức khỏe như bệnh gout hoặc sỏi thận.

2. Giải thích tại sao thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric?

Thuốc lợi tiểu là nhóm thuốc thường dùng trong điều trị tăng huyết áp, suy tim hoặc phù. Tuy nhiên, một tác dụng phụ khá phổ biến là làm tăng acid uric máu, từ đó có thể khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh gout. Để hiểu rõ tại sao thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric, cần xem xét các cơ chế sau:

• Giảm thải acid uric qua thận: Trong điều kiện bình thường, acid uric được đào thải chủ yếu qua thận. Khi sử dụng thuốc lợi tiểu (đặc biệt là lợi tiểu thiazide và lợi tiểu quai), lưu lượng máu đến thận và mức lọc cầu thận có thể giảm nhẹ. Điều này làm giảm khả năng bài xuất acid uric, khiến acid uric tích tụ trong máu. Điều này lý giải vì sao thuốc lợi tiểu gây tăng acid uric ở nhiều bệnh nhân dùng kéo dài.
• Cạnh tranh bài tiết tại ống thận: Acid uric và thuốc lợi tiểu cùng được vận chuyển và bài tiết qua các hệ thống vận chuyển ở ống thận gần. Khi nồng độ thuốc lợi tiểu tăng, chúng sẽ cạnh tranh với acid uric tại ống thận, làm giảm bài tiết acid uric ra nước tiểu. Do đó, acid uric bị giữ lại trong máu nhiều hơn, dẫn đến hiện tượng thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric một cách rõ rệt, đặc biệt ở người có sẵn yếu tố nguy cơ tăng acid uric.
• Ảnh hưởng của mất nước nhẹ: Thuốc lợi tiểu làm tăng đào thải nước và natri, gây tình trạng mất nước nhẹ hoặc giảm thể tích dịch ngoại bào. Khi cơ thể bị cô đặc dịch, thận sẽ tăng tái hấp thu natri và đồng thời tăng tái hấp thu acid uric. Cơ chế này góp phần giải thích thêm vì sao thuốc lợi tiểu tăng acid uric, nhất là khi người bệnh uống không đủ nước hoặc dùng liều cao.

3. Những nhóm thuốc lợi tiểu gây tăng acid uric

Thuốc lợi tiểu được dùng phổ biến trong điều trị tăng huyết áp, suy tim và các tình trạng ứ dịch. Tuy nhiên, một tác dụng không mong muốn khá thường gặp của nhóm thuốc này là làm tăng acid uric trong máu. Nguyên nhân chính là do thuốc lợi tiểu làm giảm khả năng thải acid uric của thận, khiến uric bị giữ lại trong cơ thể và có thể làm khởi phát hoặc nặng thêm bệnh gout.

Nhóm thuốc lợi tiểu Thiazide là nhóm có liên quan rõ ràng nhất đến tăng acid uric. Các thuốc thường gặp gồm: Hydrochlorothiazide, chlorthalidone, indapamide hoặc metolazone. Nhóm này làm tăng tái hấp thu acid uric tại ống thận, vì vậy nếu sử dụng lâu dài có thể gây tăng acid uric máu, đặc biệt ở người đã có sẵn yếu tố nguy cơ gout.

Nhóm thuốc lợi tiểu quai như: Furosemide, bumetanide hoặc ethacrynic acid cũng có thể gây tăng acid uric. Các thuốc này thường được dùng trong suy tim hoặc phù nặng. Khi làm tăng bài xuất natri và nước mạnh, chúng đồng thời làm giảm thải trừ urate tại thận, từ đó dẫn đến tăng nồng độ acid uric trong máu nếu dùng kéo dài.

Ngoài ra, một số thuốc lợi tiểu khác cũng được ghi nhận có thể ảnh hưởng đến acid uric, mặc dù mức độ thường nhẹ hơn. Việc tăng acid uric thường phụ thuộc vào liều dùng, thời gian sử dụng và chức năng thận của người bệnh.

Ngược lại, thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone nhìn chung không làm tăng acid uric hoặc ảnh hưởng rất ít đến chuyển hóa uric. Vì vậy, trong một số trường hợp bệnh nhân vừa cần lợi tiểu vừa có tăng acid uric hoặc gout, bác sĩ có thể cân nhắc lựa chọn nhóm thuốc này.

4. Ai dễ bị tăng acid uric khi dùng thuốc lợi tiểu?

Khi dùng thuốc lợi tiểu, không phải ai cũng sẽ bị tăng acid uric, nhưng một số nhóm người có nguy cơ cao hơn do cách thuốc tương tác với cơ thể và các yếu tố nguy cơ sẵn có:

• Người đang dùng thuốc lợi tiểu lâu dài hoặc liều cao: Thuốc lợi tiểu (nhất là thiazide và lợi tiểu quai) làm giảm bài tiết urate qua thận và khiến acid uric tích tụ trong máu. Cơ chế này khiến những người dùng kéo dài hoặc dùng liều cao dễ bị tăng acid uric hơn so với người dùng ít hoặc ngắn hạn.
• Người có chức năng thận không tốt: Nếu thận hoạt động kém (ví dụ lọc cầu thận giảm), khả năng thải acid uric của cơ thể đã bị suy giảm. Khi dùng thuốc lợi tiểu, tình trạng này càng trở nên rõ rệt và nồng độ acid uric trong máu tăng cao hơn.Người có yếu tố chuyển hóa hoặc bệnh kèm theo
• Các bệnh như tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu, béo phì thường đi kèm với tình trạng tăng acid uric và khi kết hợp thêm thuốc lợi tiểu thì nguy cơ tăng acid uric càng lớn hơn. 
• Nam giới và những người có tiền sử gia đình gout: Nam giới thường có acid uric cao hơn nữ và gia đình có người từng bị gout là yếu tố thuận lợi cho tăng acid uric khi dùng thuốc lợi tiểu. 
• Người có chế độ sống kèm yếu tố nguy cơ khác: Những người uống nhiều rượu bia, thừa cân – béo phì, ít uống nước hoặc ăn nhiều thực phẩm giàu purin vốn đã dễ tăng acid uric; khi dùng thuốc lợi tiểu, nguy cơ này càng nâng cao vì thuốc làm giảm đào thải uric.

Tóm lại, nguy cơ tăng acid uric khi dùng thuốc lợi tiểu cao nhất ở người có chức năng thận kém, bệnh lý kèm theo và chế độ sống không lành mạnh và càng dùng thuốc lâu hay liều cao thì khả năng tăng càng lớn. Nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ này, nên thảo luận với bác sĩ để điều chỉnh thuốc hoặc theo dõi acid uric định kỳ. 

5. Dấu hiệu cảnh báo tăng acid uric do thuốc lợi tiểu

Khi thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric, dấu hiệu dễ nhận biết nhất là các biểu hiện liên quan đến khớp. Người bệnh có thể xuất hiện đau, sưng, nóng đỏ khớp, thường gặp ở khớp ngón chân cái, cổ chân hoặc đầu gối. Đây là triệu chứng điển hình của cơn gout cấp, xảy ra khi acid uric kết tinh và lắng đọng tại khớp. Tình trạng này thường gặp hơn ở những người có sẵn nguy cơ tăng acid uric hoặc tiền sử gout.

Ngoài biểu hiện tại khớp, thuốc lợi tiểu tăng acid uric còn có thể gây ảnh hưởng đến thận. Khi nồng độ acid uric trong máu cao kéo dài, các tinh thể urate có thể hình thành sỏi thận. Người bệnh có thể cảm thấy đau vùng thắt lưng, đau quặn hông lưng, tiểu buốt hoặc tiểu ra máu. Những dấu hiệu này cho thấy acid uric đã bắt đầu gây biến chứng tại đường tiết niệu.

Một điểm đáng lưu ý là không phải trường hợp nào thuốc lợi tiểu gây tăng acid uric cũng biểu hiện triệu chứng rõ ràng ngay từ đầu. Ở giai đoạn sớm, người bệnh có thể hoàn toàn không cảm thấy bất thường và chỉ phát hiện qua xét nghiệm máu. Vì vậy, với những người đang dùng thuốc lợi tiểu lâu dài, việc kiểm tra acid uric định kỳ là rất cần thiết để phát hiện sớm nguy cơ.

6. Cách hạn chế thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric

Thuốc lợi tiểu mang lại lợi ích rõ ràng trong điều trị tăng huyết áp và suy tim, tuy nhiên nguy cơ thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric là vấn đề cần được kiểm soát. Việc áp dụng các biện pháp phù hợp có thể giúp giảm thiểu nguy cơ này mà vẫn đảm bảo hiệu quả điều trị.

Trước hết, người bệnh không nên tự ý dùng hoặc tăng liều thuốc lợi tiểu. Bác sĩ sẽ lựa chọn loại thuốc và liều phù hợp với từng người, nhằm hạn chế tình trạng thuốc lợi tiểu gây tăng acid uric. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc đổi sang nhóm thuốc lợi tiểu ít ảnh hưởng đến acid uric hơn hoặc phối hợp với các thuốc hạ acid uric khi cần thiết.

Bên cạnh đó, uống đủ nước mỗi ngày là biện pháp đơn giản nhưng rất quan trọng. Khi cơ thể bị mất nước nhẹ do thuốc lợi tiểu, nồng độ acid uric trong máu sẽ tăng cao hơn. Duy trì đủ nước giúp thận đào thải acid uric tốt hơn, từ đó giảm nguy cơ thuốc lợi tiểu tăng acid uric kéo dài.

Chế độ ăn uống cũng đóng vai trò đáng kể trong việc kiểm soát acid uric. Người dùng thuốc lợi tiểu nên hạn chế thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và đồ uống có cồn, đặc biệt là bia. Việc điều chỉnh chế độ ăn hợp lý giúp giảm gánh nặng chuyển hóa, hỗ trợ hạn chế tình trạng thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric.

Ngoài ra, theo dõi định kỳ nồng độ acid uric trong máu là điều cần thiết, nhất là với người có tiền sử gout hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu lâu dài. Xét nghiệm định kỳ giúp phát hiện sớm tình trạng tăng acid uric, từ đó bác sĩ có thể kịp thời điều chỉnh thuốc và phòng ngừa biến chứng.

Tóm lại, việc hiểu rõ tại sao thuốc lợi tiểu làm tăng acid uric có ý nghĩa quan trọng trong quá trình sử dụng thuốc, đặc biệt ở người có nguy cơ cao như bệnh nhân gout, tăng acid uric máu hoặc đang điều trị tăng huyết áp, suy tim lâu dài. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc lợi tiểu kéo dài mà cần được theo dõi acid uric định kỳ và tư vấn bởi bác sĩ để lựa chọn thuốc phù hợp, đảm bảo hiệu quả điều trị và hạn chế biến chứng không mong muốn.

Nguồn thông tin tham khảo: Pmc.ncbi.nlm.nih.gov, Mayoclinic.org, Uptodate.com, Sciencedirect.com, En.wikipedia.org