Đặc điểm mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa

Mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ và nhiều biến chứng nguy hiểm. Hiểu rõ cơ chế hình thành, nhận biết sớm dấu hiệu và chủ động tầm soát sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc các bệnh lý nghiêm trọng này.

1. Sự khác nhau giữa mạch máu bình thường và mạch máu bị xơ vữa

1.1. Mạch máu bình thường hoạt động như thế nào?

Trong cơ thể khỏe mạnh, động mạch có thành mạch mềm mại, đàn hồi tốt và lòng mạch rộng, giúp máu lưu thông dễ dàng để vận chuyển oxy cùng các chất dinh dưỡng đến các cơ quan. Khi nhu cầu oxy tăng lên như lúc vận động, thành mạch có khả năng giãn nở để tăng lưu lượng máu, đảm bảo mọi mô trong cơ thể hoạt động hiệu quả.

Lớp nội mạc mạch máu đóng vai trò như một “hàng rào bảo vệ”, giúp điều hòa huyết áp, ngăn hình thành cục máu đông và duy trì sự lưu thông của máu.

1.2. Mạch máu bị xơ vữa thay đổi ra sao?

Sự khác biệt lớn nhất giữa mạch máu bình thường và mạch máu bị xơ vữa nằm ở tình trạng thành mạch. Khi cholesterol, mỡ máu, canxi và các tế bào viêm tích tụ lâu ngày dưới lớp nội mạc, chúng tạo thành các mảng xơ vữa.

Theo thời gian, các mảng này khiến thành mạch dày lên, kém đàn hồi và lòng mạch ngày càng thu hẹp. Máu lưu thông khó khăn hơn, làm giảm lượng oxy đến tim, não và các cơ quan khác.

Không chỉ vậy, mảng xơ vữa còn có nguy cơ nứt vỡ, kích hoạt quá trình hình thành cục máu đông. Đây là nguyên nhân trực tiếp gây tắc mạch cấp tính, dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ thiếu máu não.

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ hình thành xơ vữa động mạch gồm:

• Tuổi cao.
• Tăng huyết áp.
• Rối loạn mỡ máu.
• Đái tháo đường. 
• Hút thuốc lá.
• Béo phì.
• Ít vận động.
• Tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch.

2. Đặc điểm mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa

2.1. Quá trình mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa diễn tiến như thế nào?

Mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm mà hầu như không gây triệu chứng rõ rệt.

Ban đầu, các mảng xơ vữa chỉ chiếm một phần nhỏ lòng mạch. Khi kích thước tăng dần, lòng động mạch bị thu hẹp khiến lượng máu nuôi cơ quan giảm xuống.

Ở giai đoạn này, người bệnh có thể bắt đầu xuất hiện các biểu hiện như:

• Đau tức ngực khi gắng sức.
• Khó thở.
• Hoa mắt, chóng mặt.
• Tê yếu tay chân.
• Đau cách hồi ở chân khi đi bộ.

Nếu không được phát hiện và kiểm soát có thể gây hẹp động mạch do xơ vữa nghiêm trọng. Khi lòng mạch bị hẹp trên 70%, nguy cơ thiếu máu cơ quan tăng cao.

Trong trường hợp mảng xơ vữa bị nứt vỡ, cục máu đông sẽ hình thành rất nhanh, làm tắc hoàn toàn động mạch chỉ trong vài phút.

2.2. Xơ vữa có thể xảy ra ở nhiều vị trí khác nhau

Xơ vữa động mạch không chỉ xuất hiện ở tim mà còn có thể ảnh hưởng đến nhiều hệ cơ quan.

Nếu xảy ra tại động mạch vành, người bệnh có nguy cơ mắc bệnh mạch vành hoặc nhồi máu cơ tim.

Nếu xảy ra ở động mạch não, tình trạng này làm tăng nguy cơ đột quỵ.

Đặc biệt, xơ vữa và hẹp động mạch cảnh là nguyên nhân phổ biến gây thiếu máu não, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) và đột quỵ thiếu máu não.

Ngoài ra, xơ vữa còn có thể xuất hiện tại động mạch chi dưới, động mạch thận hoặc động mạch chủ, ảnh hưởng đến chức năng của nhiều cơ quan trong cơ thể.

3. Hẹp/tắc mạch máu do xơ vữa có nguy hiểm không?

3.1. Mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng

Mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do bệnh tim mạch trên toàn thế giới.

Khi dòng máu không được cung cấp đầy đủ, các cơ quan sẽ rơi vào tình trạng thiếu oxy kéo dài.

Một số biến chứng thường gặp gồm:

• Nhồi máu cơ tim.
• Đột quỵ não.
• Thiếu máu não mạn tính.
• Phình động mạch.
• Bệnh động mạch ngoại biên.
• Suy tim.
• Hoại tử chi do thiếu máu.

Đặc biệt, nhiều trường hợp hoàn toàn không có triệu chứng trước khi xảy ra biến cố tim mạch cấp tính.

3.2. Những ai có nguy cơ cao?

Nguy cơ mắc bệnh tăng lên ở những nhóm đối tượng sau:

• Người trên 40 tuổi, đặc biệt nam giới và phụ nữ sau mãn kinh.
• Người bị tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu.
• Người hút thuốc lá lâu năm.
• Người thừa cân, béo phì hoặc ít vận động.
• Người thường xuyên căng thẳng kéo dài.
• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm.

Ngay cả những người chưa có triệu chứng nhưng thuộc nhóm nguy cơ cũng nên khám tim mạch định kỳ để phát hiện bệnh từ giai đoạn sớm.

4. Làm thế nào để phòng ngừa và phát hiện sớm?

4.1. Chủ động thay đổi lối sống

Xơ vữa động mạch có thể được làm chậm quá trình tiến triển nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ.

Người dân nên xây dựng chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và cá; hạn chế chất béo bão hòa, thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhiều muối và đường.

Bên cạnh đó cần duy trì vận động tối thiểu 150 phút mỗi tuần, giữ cân nặng hợp lý, ngủ đủ giấc, bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia.

Đối với người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn mỡ máu, việc tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ đóng vai trò rất quan trọng trong việc ngăn ngừa hẹp động mạch do xơ vữa tiến triển nặng hơn.

4.2. Vai trò của khám và sàng lọc tim mạch sớm

Do bệnh thường diễn tiến âm thầm, khám sức khỏe định kỳ là giải pháp hiệu quả để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trước khi xảy ra biến chứng.

Một buổi khám sàng lọc tim mạch toàn diện có thể bao gồm:

• Khám chuyên khoa tim mạch.
• Đo huyết áp.
• Điện tâm đồ.
• Siêu âm tim.
• Xét nghiệm mỡ máu, đường huyết.
• Chụp MSCT khi có chỉ định.
• Siêu âm Doppler động mạch cảnh
• Các xét nghiệm đánh giá nguy cơ tim mạch theo từng đối tượng.

Việc phát hiện sớm giúp bác sĩ xây dựng phác đồ điều trị và kiểm soát các yếu tố nguy cơ ngay từ khi mảng xơ vữa còn nhỏ, giảm đáng kể nguy cơ mạch máu bị hẹp hoặc tắc do xơ vữa khả năng xảy ra nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Tại Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI, khách hàng có thể lựa chọn khám chuyên khoa Tim mạch hoặc Gói khám chức năng và bệnh lý tim phổi với nhiều danh mục đánh giá toàn diện như khám chuyên khoa, điện tâm đồ, siêu âm tim, đo chức năng hô hấp, chụp MSCT lồng ngực, X-quang ngực thẳng (tùy gói), cùng các xét nghiệm đánh giá nguy cơ tim mạch. Liên hệ sớm để được kiểm tra tim mạch toàn diện, an tâm sức khỏe lâu dài.