Tắc ruột là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách điều trị hiệu quả

Hệ tiêu hóa đóng vai trò cốt lõi trong việc hấp thu dưỡng chất và đào thải cặn bã. Tuy nhiên, khi đường lưu thông trong lòng ruột bị nghẽn, hội chứng tắc ruột sẽ xuất hiện, gây ngưng trệ toàn bộ quá trình tiêu hóa. Đây là một cấp cứu y khoa rất nguy hiểm. Nếu không can thiệp kịp thời, tắc ruột có thể gây hoại tử mô, thủng ruột, viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.

1. Tắc ruột là gì và có những loại tắc ruột nào thường gặp?

Hội chứng tắc ruột là tình trạng cản trở một phần hoặc hoàn toàn sự lưu thông của thức ăn, dịch tiêu hóa, hơi và phân trong lòng ruột non hoặc ruột già. Tình trạng này khiến chất thải ứ đọng, làm tăng áp lực lòng ruột và gây tổn thương niêm mạc.

Các dạng tắc ruột thường gặp bao gồm:

Tắc ruột non: Chiếm khoảng 80% các ca bệnh. Ruột non bị nghẽn khiến dịch và hơi tích tụ nhanh, gây nôn mửa dữ dội và mất nước nghiêm trọng.
Tắc ruột già: Chiếm khoảng 20% trường hợp, xảy ra ở đại tràng hoặc trực tràng. Dạng này tiến triển chậm hơn nhưng hay gắn liền với các khối u ác tính.

Dựa theo mức độ cản trở lưu thông:

Tắc ruột hoàn toàn: Lòng ruột bị bít kín hoàn toàn, phân và hơi không thể đi qua.
Tắc ruột bán hoàn toàn: Lòng ruột chít hẹp một phần, người bệnh vẫn trung tiện hoặc đi ngoài ra ít phân lỏng.
Giả tắc ruột: Có đầy đủ dấu hiệu lâm sàng của tắc ruột nhưng không có vật cản cơ học, do rối loạn thần kinh hoặc cơ trơn lòng ruột.

*Hội chứng tắc ruột là tình trạng cản trở sự lưu thông của thức ăn, dịch tiêu hóa, hơi và phân trong lòng ruột non hoặc ruột già*

2. Nguyên nhân tắc ruột là gì và những ai có nguy cơ mắc bệnh?

Xác định chính xác nguyên nhân tắc ruột đóng vai trò quyết định giúp bác sĩ đưa ra phác đồ can thiệp tối ưu. Tình trạng này khởi phát từ các yếu tố cơ học hoặc chức năng:

Dính ruột sau phẫu thuật: Các dải mô sẹo hình thành sau mổ ổ bụng/chậu là nguyên nhân tắc ruột non hàng đầu, khiến quai ruột dính chặt vào nhau gây thắt hẹp.
Thoát vị: Đoạn ruột chui qua điểm yếu thành bụng và bị mắc kẹt, dẫn đến tắc ruột.
Khối u ung thư: Ung thư đại trực tràng là nguyên nhân tắc ruột già hàng đầu ở người trưởng thành. Khoảng 40% ca ung thư đại tràng chỉ được phát hiện khi nhập viện vì tắc ruột.
Bệnh viêm ruột (Crohn): Tình trạng viêm tái diễn tạo ra các dải sẹo xơ làm hẹp lòng ruột.
Lồng ruột: Đoạn ruột phía trên chui vào lòng đoạn ruột phía dưới, là nguyên nhân tắc ruột chính ở trẻ dưới 3 tuổi.
Xoắn ruột: Đoạn ruột tự xoắn quanh mạc treo, gây tắc nghẽn lưu thông và làm ngắt nguồn máu nuôi.
Các yếu tố khác: Viêm túi thừa đại tràng, dị vật, sỏi mật rơi vào lòng ruột, hoặc xơ hóa do chiếu xạ.

Đối tượng có nguy cơ cao bị tắc ruột:

Người từng phẫu thuật vùng bụng hoặc chậu.
Bệnh nhân mắc bệnh Crohn, viêm túi thừa, ung thư.
Trẻ sơ sinh có dị tật đường tiêu hóa bẩm sinh.
Người lớn tuổi ít vận động, nằm lâu hoặc táo bón mãn tính.

3. Triệu chứng tắc ruột nào cần nhận biết sớm để tránh nguy hiểm?

Biểu hiện tắc ruột có thể diễn tiến đột ngột hoặc từ từ. Bệnh nhân cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo sau:

Đau bụng dữ dội: Đau từng cơn quanh rốn trong tắc ruột non. Khi chuyển sang tắc ruột già, cơn đau trở nên âm ỉ và liên tục toàn bụng.
Nôn mửa liên tục: Ban đầu nôn ra thức ăn, dịch mật xanh vàng. Ở giai đoạn muộn, dịch nôn có màu nâu sẫm, mùi hôi nồng giống phân.
Trướng bụng: Bụng căng to, thành bụng mỏng có thể thấy gợn sóng nhu động ruột nổi lên (dấu hiệu rắn bò).
Bí trung đại tiện: Không thể xì hơi hoặc đi ngoài. Đây là triệu chứng đặc trưng của tắc ruột hoàn toàn.
Mất nước và nhiễm độc: Khô môi, mắt trũng, khát nước, mạch nhanh, huyết áp tụt, tiểu ít.

Ở trẻ nhỏ bị tắc ruột, trẻ hay khóc thét từng cơn, co hai chân lên bụng, bỏ bú, nôn dịch xanh và đi ngoài ra máu lẫn chất nhầy.

4. Chẩn đoán tắc ruột bằng những phương pháp nào?

Quy trình chẩn đoán tắc ruột cần tiến hành khẩn cấp ngay khi bệnh nhân nhập viện:

Khám lâm sàng: Bác sĩ gõ bụng và nghe âm ruột. Giai đoạn đầu tắc ruột cơ học có tiếng nhu động tăng vang. Khi ruột bị liệt hoặc hoại tử, âm ruột mất hoàn toàn.
X-quang bụng không chuẩn bị: Phương pháp chẩn đoán tắc ruột hình ảnh cơ bản, giúp thấy rõ các mức nước – hơi hình bậc thang và quai ruột giãn.
Chụp CT scan bụng: “Tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán tắc ruột, xác định chính xác vị trí tắc, nguyên nhân tắc ruột và tình trạng thiếu máu nuôi ruột.
Chụp cản quang / Barium: Giúp phát hiện vị trí hẹp hoặc xoắn đại tràng.
Siêu âm / MRI bụng: Ưu tiên áp dụng cho phụ nữ mang thai và trẻ em để tránh bức xạ.
Xét nghiệm máu: Đánh giá số lượng bạch cầu (nhiễm trùng), chỉ số điện giải và mức độ mất nước.

*Biểu hiện tắc ruột có thể diễn tiến đột ngột hoặc từ từ*

5. Điều trị tắc ruột như thế nào và biến chứng nào có thể xảy ra?

Ngay khi xác định bệnh, việc điều trị tắc ruột phải thực hiện lập tức. Tùy mức độ, bác sĩ chọn cách chữa tắc ruột nội khoa bảo tồn hoặc phẫu thuật cấp cứu:

Điều trị tắc ruột bảo tồn (Nội khoa): Áp dụng khi tắc ruột bán hoàn toàn hoặc do dính nhẹ.
- Đặt xông dạ dày: Hút dịch và hơi tích tụ, giúp giải áp lòng ruột và giảm trướng bụng.
- Truyền dịch tĩnh mạch: Bồi hoàn nước và chất điện giải bị mất.
- Cho ruột nghỉ ngơi: Bệnh nhân nhịn ăn uống hoàn toàn, dinh dưỡng được cung cấp qua đường tĩnh mạch.
Điều trị tắc ruột bằng phẫu thuật (Ngoại khoa): Là cách chữa tắc ruột bắt buộc khi tắc hoàn toàn hoặc điều trị bảo tồn thất bại.
- Bác sĩ gỡ dính ruột, phục hồi khối thoát vị, hoặc loại bỏ khối u gây tắc ruột.
- Cắt bỏ đoạn ruột hoại tử do thiếu máu và nối hai đầu ruột lành lại (hoặc làm hậu môn nhân tạo).
Đặt Stent kim loại qua nội soi: Cách chữa tắc ruột tạm thời cho bệnh nhân ung thư đại tràng lớn tuổi.

Các biến chứng tắc ruột cực kỳ nguy hiểm nếu chậm trễ can thiệp:

Hoại tử ruột: Thiếu máu nuôi khiến mô ruột hoại tử nhanh chóng chỉ sau vài giờ.
Thủng ruột và viêm phúc mạc: Áp lực lớn làm vỡ ruột, dịch tiêu hóa tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc cấp.
Nhiễm trùng huyết: Độc tố vi khuẩn ngấm vào máu gây sốc và tử vong.

Hội chứng tắc ruột là tình trạng cấp cứu tiêu hóa nguy hiểm, tuyệt đối không được tự điều trị tại nhà. Nhận biết sớm các triệu chứng đau bụng, nôn mửa, trướng bụng và bí trung đại tiện sẽ giúp bệnh nhân kịp thời thực hiện chẩn đoán tắc ruột và điều trị tắc ruột. Khi có dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để áp dụng cách chữa tắc ruột phù hợp, ngăn ngừa các biến chứng tắc ruột đe dọa tính mạng.