Bệnh Celiac là gì? Cách chữa bệnh hiệu quả

Bệnh Celiac là một rối loạn tự miễn liên quan đến phản ứng bất thường của cơ thể với gluten (một loại protein có trong lúa mì, lúa mạch và nhiều loại ngũ cốc khác). Các triệu chứng bệnh Celiac có thể biểu hiện rất đa dạng, từ tiêu hóa đến ngoài tiêu hóa, khiến việc nhận biết và chẩn đoán gặp nhiều khó khăn.

1. Bệnh Celiac là gì?

Bệnh Celiac là bệnh tự miễn mạn tính xảy ra ở người có yếu tố di truyền, khi hệ miễn dịch phản ứng với gluten – loại protein có trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen. Phản ứng này gây tổn thương các lông nhung ruột non, làm giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng và có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng nếu không được kiểm soát.

Những đặc điểm quan trọng của bệnh Celiac gồm:

• Cơ chế gây bệnh: Phản ứng miễn dịch với gluten gây viêm và tổn thương lông nhung ruột non, ảnh hưởng đến quá trình hấp thu dưỡng chất.

• Đối tượng mắc bệnh: Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi. Người có bố mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc bệnh có nguy cơ cao hơn.

• Yếu tố di truyền: Phần lớn người mắc bệnh mang gen HLA-DQ2 hoặc HLA-DQ8, nhưng không phải ai có các gen này cũng phát triển bệnh.

• Phân biệt với dị ứng lúa mì: Bệnh Celiac là phản ứng tự miễn gây tổn thương ruột non, trong khi dị ứng lúa mì là phản ứng dị ứng với protein trong lúa mì, có cơ chế và biểu hiện khác biệt.

2. Triệu chứng bệnh Celiac là gì?

Triệu chứng bệnh Celiac khác nhau tùy theo độ tuổi và mức độ tổn thương ruột non. Một số người gặp các vấn đề về tiêu hóa, trong khi những người khác chủ yếu có biểu hiện ngoài đường tiêu hóa, chẳng hạn mệt mỏi, thiếu máu hoặc sụt cân.

2.1. Triệu chứng tại đường tiêu hóa

Khi ruột non bị tổn thương và giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng, người bệnh có thể gặp các biểu hiện sau:

• Tiêu chảy kéo dài: Phân có thể lỏng, nhạt màu, mùi khó chịu hoặc có nhiều mỡ.

• Đầy hơi, chướng bụng và đau bụng: Thường gây cảm giác khó chịu sau khi ăn.

• Táo bón: Một số người bị táo bón kéo dài thay vì tiêu chảy.

• Buồn nôn và nôn: Có thể gặp ở cả trẻ em và người trưởng thành.

2.2. Triệu chứng ngoài đường tiêu hóa

Do hấp thu dưỡng chất kém, bệnh Celiac còn có thể gây ra nhiều biểu hiện khác:

• Mệt mỏi, thiếu máu: Thường liên quan đến tình trạng thiếu sắt hoặc các dưỡng chất cần thiết cho quá trình tạo máu.

• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Cơ thể không hấp thu đủ năng lượng và chất dinh dưỡng.

• Phát ban ngứa: Một số người xuất hiện các mụn nước ngứa dữ dội, thường ở khuỷu tay, đầu gối, mông hoặc da đầu.

• Đau xương, đau khớp: Có thể liên quan đến tình trạng thiếu canxi, vitamin D và giảm mật độ xương.

• Tê bì tay chân: Có thể xảy ra khi cơ thể thiếu hụt một số vitamin hoặc xuất hiện tổn thương thần kinh.

Ở trẻ em, bệnh Celiac có thể gây chậm tăng trưởng, chậm tăng cân hoặc dậy thì muộn. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, biến chứng bệnh Celiac có thể bao gồm suy dinh dưỡng, loãng xương và tăng nguy cơ mắc một số bệnh tự miễn khác.

3. Cách chữa bệnh Celiac hiện nay là gì?

Hiện chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh Celiac. Tuy nhiên, người bệnh có thể kiểm soát bệnh và giúp niêm mạc ruột non hồi phục bằng chế độ ăn phù hợp kết hợp theo dõi y tế. Các phương pháp chính gồm:

3.1. Tuân thủ chế độ ăn không gluten

Đây là biện pháp điều trị nền tảng và cần duy trì suốt đời. Người bệnh cần loại bỏ gluten khỏi khẩu phần ăn để hạn chế phản ứng miễn dịch gây tổn thương ruột non. Khi thực hiện đúng, các lông nhung ruột có thể dần hồi phục và cải thiện khả năng hấp thu dinh dưỡng.

3.2. Bổ sung vitamin và khoáng chất khi cần

Tổn thương ruột non có thể khiến cơ thể thiếu sắt, canxi, vitamin D, vitamin B12, folate hoặc kẽm. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng dinh dưỡng và chỉ định bổ sung phù hợp, thay vì tự ý sử dụng nhiều loại vi chất cùng lúc.

3.3. Sử dụng thuốc trong trường hợp đặc biệt

Phần lớn người bệnh cải thiện khi tuân thủ chế độ ăn không gluten. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc tổn thương ruột không hồi phục như mong đợi, bác sĩ cần đánh giá việc tiếp xúc gluten ngoài ý muốn hoặc các nguyên nhân khác. Thuốc chống viêm, chẳng hạn corticoid, chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp đặc biệt dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa.

3.4. Tái khám để đánh giá hiệu quả điều trị

Người bệnh nên tái khám theo lịch hẹn để theo dõi triệu chứng, xét nghiệm máu, tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng và đáp ứng với chế độ ăn. Việc theo dõi giúp phát hiện sớm những vấn đề còn tồn tại và điều chỉnh phương án điều trị khi cần.

4. Chế độ ăn bệnh Celiac nên lựa chọn thực phẩm nào?

Với người đã được chẩn đoán mắc bệnh, chế độ ăn không gluten là yêu cầu điều trị lâu dài, không phải biện pháp bảo đảm ngăn bệnh xuất hiện ở người khỏe mạnh. Việc lựa chọn thực phẩm cần dựa trên thành phần và nguy cơ nhiễm chéo gluten.

• Thực phẩm cần tránh: Lúa mì, lúa mạch, lúa mạch đen và các sản phẩm chứa những nguyên liệu này như bánh mì, mì pasta thông thường, bánh quy và một số loại bia, nước sốt chế biến sẵn.

• Thực phẩm có thể sử dụng: Gạo, ngô, khoai, các loại đậu, thịt tươi, cá, trứng, hải sản, rau củ và trái cây không chứa thành phần gluten.

• Lưu ý với yến mạch và thực phẩm đóng gói: Chỉ lựa chọn yến mạch có nhãn xác nhận không chứa gluten hoặc không nhiễm chéo. Cần đọc kỹ nhãn thành phần của thực phẩm chế biến sẵn và ưu tiên sản phẩm có chứng nhận không gluten đáng tin cậy.

5. Phòng ngừa bệnh Celiac bằng cách nào?

Do bệnh Celiac liên quan đến yếu tố di truyền và phản ứng tự miễn, hiện chưa có biện pháp được chứng minh có thể ngăn ngừa hoàn toàn bệnh khởi phát. Tuy nhiên, người bệnh và người có nguy cơ có thể chủ động thực hiện các biện pháp sau để phát hiện sớm và hạn chế tổn thương do bệnh gây ra:

• Tầm soát khi có yếu tố nguy cơ: Người có bố mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc bệnh Celiac nên trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm, đặc biệt khi có triệu chứng nghi ngờ.

• Không tự ý loại bỏ gluten trước khi xét nghiệm: Chế độ ăn không gluten có thể làm giảm độ chính xác của một số xét nghiệm chẩn đoán. Vì vậy, nên kiểm tra trước khi thay đổi khẩu phần theo hướng này.

• Tránh nhiễm chéo gluten khi đã mắc bệnh: Sử dụng dụng cụ nấu ăn, bề mặt chế biến và thực phẩm riêng khi cần thiết để hạn chế gluten từ thức ăn khác lẫn vào món ăn không gluten.

• Theo dõi sức khỏe định kỳ: Người đã được chẩn đoán cần kiểm tra theo hướng dẫn của bác sĩ để đánh giá triệu chứng, tình trạng dinh dưỡng và mức độ hồi phục của ruột non.

Như vậy, các triệu chứng bệnh Celiac rất đa dạng và dễ bị nhầm lẫn với nhiều bệnh lý tiêu hóa khác. Việc nhận biết sớm các triệu chứng bệnh Celiac và thực hiện xét nghiệm chẩn đoán chính xác là vô cùng quan trọng, bởi nếu không được điều trị, bệnh có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, loãng xương và tăng nguy cơ ung thư đường ruột. Điều trị bệnh Celiac chủ yếu dựa vào chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn gluten, vì vậy hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được tư vấn và xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp nhất.