Bàng quang giảm hoạt là gì? Cách điều trị?

Bàng quang giảm hoạt là rối loạn tiểu tiện khiến cơ bàng quang co bóp yếu, làm nước tiểu không được tống xuất hết ra ngoài. Cơ chế bệnh sinh của bàng quang giảm hoạt khá phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố như rối loạn thần kinh, thay đổi cấu trúc và bất thường cơ học. Nếu không được phát hiện và xử trí đúng cách, bệnh có thể dẫn đến bí tiểu mạn tính, nhiễm trùng tiết niệu tái phát và ảnh hưởng chức năng thận.

1. Bàng quang giảm hoạt là gì?

Bàng quang giảm hoạt (hoạt động kém) là tình trạng cơ bàng quang co bóp yếu hoặc co không đủ lâu, khiến nước tiểu thoát ra chậm, người bệnh phải rặn nhiều và bàng quang không được làm rỗng hoàn toàn.

Tỷ lệ mắc bàng quang giảm hoạt tăng theo tuổi. Ở nam giới dưới 50 tuổi, bệnh được ghi nhận trong khoảng 9 – 28% trường hợp, nhưng ở nhóm trên 70 tuổi, con số này có thể lên đến gần 48%. Ở phụ nữ lớn tuổi, tỷ lệ mắc dao động từ 12 – 45%, đặc biệt cao hơn ở những người có suy giảm khả năng co bóp cơ bàng quang.

2. Nguyên nhân gây bàng quang giảm hoạt

Nguyên nhân gây bàng quang giảm hoạt rất đa dạng và thường là đa yếu tố. Có thể chia thành các nhóm chính sau:

2.1. Nguyên nhân vô căn và liên quan tuổi tác

Đây là nhóm nguyên nhân không xác định được tổn thương rõ ràng ở hệ thần kinh hay cơ bàng quang khi thăm khám và làm xét nghiệm. Tình trạng này gặp chủ yếu ở người lớn tuổi và được cho là có liên quan đến quá trình lão hóa tự nhiên, làm suy giảm đồng thời chức năng cơ bàng quang và hệ thần kinh kiểm soát tiểu tiện. Trong thực hành lâm sàng, đây là nhóm nguyên nhân chiếm tỷ lệ khá cao.

2.2. Bàng quang giảm hoạt nguyên nhân do thần kinh

Bất kỳ rối loạn nào ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương hoặc ngoại biên tham gia kiểm soát tiểu tiện đều có thể làm giảm khả năng co bóp của bàng quang. Khi đường dẫn truyền thần kinh bị tổn thương, bàng quang có thể không cảm nhận đầy đủ tình trạng căng đầy hoặc không tạo được lực co đủ mạnh để tống xuất nước tiểu.

Các nguyên nhân thường gặp gồm:

Đái tháo đường (gây bệnh lý thần kinh tự chủ)
Parkinson, teo đa hệ thống
Đa xơ cứng
Đột quỵ não
Hội chứng Guillain-Barré
Thoát vị đĩa đệm thắt lưng, tổn thương chùm rễ thần kinh đuôi ngựa
Chấn thương tủy sống, hẹp ống sống, dị tật ống sống bẩm sinh
Nhiễm trùng thần kinh như giang mai thần kinh, herpes zoster, HIV/AIDS.

2.3. Nguyên nhân do cơ bàng quang

Nhóm nguyên nhân này xuất phát từ tổn thương hoặc biến đổi cấu trúc của chính cơ detrusor (lớp cơ chịu trách nhiệm co bóp để tống nước tiểu ra ngoài). Khi cơ bàng quang bị ảnh hưởng, khả năng co bóp sẽ suy giảm dù hệ thần kinh chi phối vẫn còn tương đối nguyên vẹn. Những bệnh gây tổn thương cơ detrusor bao gồm:

Đái tháo đường (gây thay đổi chuyển hóa, stress oxy hóa, tích tụ AGEs làm tổn thương cơ).
Tắc nghẽn đường ra bàng quang (BOO), thường do phì đại tuyến tiền liệt ở nam.
Sa tạng chậu nặng ở nữ.
Bàng quang bị căng giãn kéo dài do tắc nghẽn mạn tính.

2.4. Biến chứng sau phẫu thuật hoặc can thiệp y khoa

Các phẫu thuật vùng chậu có thể làm tổn thương đám rối thần kinh chi phối bàng quang, ví dụ như:

Cắt tuyến tiền liệt triệt căn
Cắt tử cung toàn phần
Phẫu thuật trực tràng (cắt trước, cắt cụt trực tràng qua đường bụng tầng sinh môn)
Phẫu thuật khung chậu.

2.5. Cơ chế tế bào và mô học

Một số nghiên cứu ghi nhận rằng ở bệnh nhân bàng quang giảm hoạt xuất hiện nhiều thay đổi ở mức tế bào và phân tử. Cụ thể, nồng độ ATP tại niêm mạc bàng quang giảm, trong khi đây là chất liên quan trực tiếp đến quá trình kích thích và co bóp cơ. Đồng thời, số lượng thụ thể muscarinic, E-cadherin và nitric oxide nội mô cũng giảm.

Ngược lại, có sự tăng biểu hiện thụ thể beta-3, gia tăng hiện tượng chết tế bào theo chương trình và biến đổi cấu trúc siêu vi của cơ bàng quang. Những thay đổi này làm suy yếu quá trình dẫn truyền tín hiệu kích thích – co cơ, gây rối loạn chuyển hóa ion và canxi, từ đó làm giảm lực co bóp của bàng quang.

3. Dấu hiệu nhận biết bị bàng quang giảm hoạt

Dấu hiệu nhận biết bàng quang giảm hoạt khá đa dạng và không có triệu chứng nào đặc trưng tuyệt đối. Người bệnh có thể gặp các biểu hiện sau:

Triệu chứng khi đi tiểu (giai đoạn tống xuất):

Chậm khởi đầu dòng tiểu, phải chờ mới tiểu được
Phải rặn mạnh khi đi tiểu
Dòng nước tiểu yếu, chậm hoặc ngắt quãng
Thời gian đi tiểu kéo dài
Cảm giác tiểu không hết, thường phải quay lại đi tiểu thêm lần nữa.

Triệu chứng liên quan đến khả năng chứa đựng nước tiểu:

Đi tiểu nhiều lần trong ngày
Tiểu gấp
Tiểu không tự chủ do thôi thúc
Giảm hoặc mất cảm giác buồn tiểu (ở một số trường hợp).

Dấu hiệu khách quan:

Lượng nước tiểu tồn dư sau tiểu (PVR) cao.
Trường hợp nặng có thể xảy ra tiểu không tự chủ do tràn bàng quang, khi bàng quang bị căng quá mức kéo dài.

Biểu hiện bệnh có thể khác nhau tùy mức độ cảm giác bàng quang. Nếu cảm giác giảm, người bệnh ít buồn tiểu và tiểu không thường xuyên; nếu cảm giác còn tốt, có thể xuất hiện tiểu nhiều và tiểu gấp. Vì các triệu chứng này dễ nhầm lẫn với tắc nghẽn đường ra bàng quang hoặc bàng quang tăng hoạt. Vì vậy, để chẩn đoán chính xác, cần thực hiện thêm các xét nghiệm như siêu âm và đo niệu động học.

4. Điều trị bàng quang giảm hoạt

Mục tiêu điều trị là giúp làm rỗng bàng quang hiệu quả, cải thiện chất lượng cuộc sống và phòng ngừa biến chứng như nhiễm trùng tiết niệu tái phát, sỏi bàng quang, bí tiểu mạn, tiểu không tự chủ do tràn và suy giảm chức năng thận. Lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ bệnh và tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân.

4.1. Phương pháp bảo tồn và đặt ống thông tiểu sạch ngắt quãng (CIC)

Đây là hướng điều trị khi bàng quang không làm rỗng hiệu quả:

Hướng dẫn đi tiểu theo giờ, tập thói quen tiểu đều đặn
Có thể áp dụng nghiệm pháp Credé hoặc Valsalva ở trường hợp phù hợp
Điều chỉnh chế độ ăn, tránh táo bón và các yếu tố làm nặng bí tiểu.

Nếu lượng nước tiểu tồn dư (PVR) cao hoặc có bí tiểu, CIC được xem là tiêu chuẩn chăm sóc. Thường thực hiện 4 – 6 lần/ngày, ưu tiên ống thông silicon. Phương pháp này giúp bảo vệ đường tiết niệu trên nhưng có thể gây bất tiện và một số biến chứng như nhiễm trùng, hẹp niệu đạo. Ngoài ra, thiết bị van – bơm niệu đạo inFlow™ có thể hỗ trợ dẫn lưu nước tiểu ở phụ nữ, giúp cải thiện chất lượng sống so với CIC trong một số trường hợp.

4.2. Điều trị bằng thuốc

Nguyên tắc điều trị nội khoa là tăng khả năng co bóp của cơ bàng quang và/hoặc làm giảm sức cản ở đường tiểu dưới. Tuy nhiên, hiệu quả của thuốc nhìn chung còn hạn chế và không phải trường hợp nào cũng đáp ứng tốt. Các thuốc được sử dụng trong điều trị bàng quang giảm hoạt gồm:

Thuốc chẹn alpha (tamsulosin, silodosin…) giúp giảm sức cản niệu đạo, đặc biệt ở bệnh nhân có tắc nghẽn đường ra bàng quang.
Thuốc ức chế cholinesterase (distigmine, pyridostigmine, neostigmine) có thể cải thiện triệu chứng và giảm PVR ở một số bệnh nhân.
Chất chủ vận muscarinic (bethanechol) nhằm kích thích co bóp cơ bàng quang, nhưng hiệu quả không ổn định và dễ gây tác dụng phụ.
Prostaglandin E2 và acotiamide đã được nghiên cứu, có thể hỗ trợ trong một số trường hợp chọn lọc nhưng chưa dùng thường quy.

4.3. Kích thích thần kinh và kích thích điện

Kích thích dây thần kinh cùng (SNS) được FDA chấp thuận trong bí tiểu không do tắc nghẽn. Phương pháp này có thể giảm số lần đặt CIC và cải thiện khả năng đi tiểu tự nhiên ở một số bệnh nhân. Kích thích điện trong bàng quang cũng được thử nghiệm nhưng hiệu quả lâu dài còn hạn chế.

4.4. Phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc khi bàng quang giảm hoạt có nguyên nhân thực thể kèm theo hoặc khi các biện pháp bảo tồn và điều trị nội khoa không mang lại hiệu quả. Mục tiêu là xử lý yếu tố cản trở dòng tiểu hoặc cải thiện khả năng làm rỗng bàng quang.

Các phương pháp có thể bao gồm:

Phẫu thuật giải quyết tắc nghẽn đường ra bàng quang (như phì đại tuyến tiền liệt).
Tiêm botulinum toxin vào cơ thắt niệu đạo ngoài để giảm sức cản dòng tiểu (trường hợp chọn lọc).
Phẫu thuật thu nhỏ bàng quang (chỉ định hạn chế).
Tạo hình cơ bàng quang bằng cơ lưng rộng (Latissimus dorsi detrusor myoplasty) ở bệnh nhân trẻ, có chọn lọc.

4.5. Liệu pháp tế bào gốc và gene

Đây là hướng nghiên cứu mới nhằm tái tạo cơ bàng quang và phục hồi thần kinh. Các nghiên cứu bước đầu cho thấy tiềm năng cải thiện chức năng co bóp, nhưng hiện chưa áp dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng.

Bàng quang giảm hoạt là bệnh lý khá phổ biến nhưng dễ nhầm lẫn với các rối loạn tiểu tiện khác. Việc chẩn đoán cần dựa vào thăm khám và các xét nghiệm chuyên sâu như siêu âm, đo niệu động học. Điều trị bàng quang giảm hoạt chủ yếu tập trung vào hỗ trợ làm rỗng bàng quang, kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa biến chứng. Phát hiện sớm và điều trị đúng hướng sẽ giúp người bệnh cải thiện chất lượng sống, hạn chế các biến chứng.