Các bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường, không khí

Ô nhiễm không khí với bụi mịn và khí độc đang gia tăng nhanh tại các đô thị, tác động trực tiếp đến đường thở và chức năng phổi. Nhiều người xuất hiện ho kéo dài, khó thở, viêm phế quản tái phát mà không rõ nguyên nhân. Đây chính là biểu hiện điển hình của bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường, vấn đề sức khỏe cần được quan tâm nhận diện sớm và chủ động phòng tránh.

Ô nhiễm không khí hiện được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) coi là “kẻ giết người thầm lặng” và là rủi ro môi trường lớn nhất đối với sức khỏe con người. Tại Việt Nam, tình trạng ô nhiễm bụi mịn (PM2.5) và các khí thải độc hại tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đang ở mức báo động, tác động trực tiếp lên hệ hô hấp – cơ quan đầu tiên tiếp xúc với môi trường bên ngoài. 

Theo Cục Quản lý Môi trường Y tế (Bộ Y tế Việt Nam), các chất ô nhiễm này gây bệnh qua hai cơ chế chính:

• Stress oxy hóa: Gây tổn thương tế bào phổi, dẫn đến viêm nhiễm mãn tính.
• Suy giảm miễn dịch tại chỗ: Làm tê liệt hệ thống lông chuyển và đại thực bào phế nang, khiến phổi mất khả năng tự làm sạch và dễ bị vi khuẩn/virus tấn công

Từ đó gây rất nhiều bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường nguy hiểm, cụ thể:

1. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một trong những bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường phổ biến nhất hiện nay và thuộc nhóm bệnh về đường hô hấp do ô nhiễm không khí có xu hướng gia tăng. Nhiều người vẫn nghĩ COPD chỉ liên quan đến hút thuốc lá, nhưng thực tế tình trạng ô nhiễm không khí mới là nguyên nhân quan trọng hàng đầu gây bệnh ở những người không hút thuốc, nhất là phụ nữ và trẻ em tại các quốc gia đang phát triển.

Việc hít phải bụi mịn cùng khí thải giao thông trong thời gian dài khiến chức năng phổi, đặc biệt là chỉ số FEV1, giảm dần, đồng thời làm xuất hiện viêm mạn tính ở đường thở và phá hủy cấu trúc phế nang, dẫn đến khí phế thũng. Những tổn thương này tiến triển âm thầm, gây khó thở kéo dài, ho khạc đờm và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống của người bệnh.

Theo tài liệu GOLD 2025 – Chiến lược toàn cầu về COPD, cả ô nhiễm không khí ngoài trời lẫn ô nhiễm trong nhà do đốt nhiên liệu sinh khối đều được xác định là yếu tố nguy cơ chính hình thành COPD. GOLD nhấn mạnh rằng khi chẩn đoán các trường hợp không hút thuốc, bác sĩ cần chú trọng khai thác tiền sử tiếp xúc với môi trường ô nhiễm để nhận diện đúng bản chất bệnh về đường hô hấp do ô nhiễm không khí và có hướng điều trị, dự phòng phù hợp.

2. Hen phế quản (Asthma)

Hen phế quản là một trong những các bệnh về hô hấp do ô nhiễm không khí phổ biến hiện nay, thuộc nhóm các bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường có xu hướng ngày càng gia tăng. Ô nhiễm không khí mang tác động kép: Đây vừa là nguyên nhân hình thành mới bệnh về đường hô hấp do ô nhiễm không khí, nhất là ở trẻ em, vừa là yếu tố kích gợi những đợt kịch phát hen cấp tính. 

Các chất ô nhiễm khác nhau gây hại theo nhiều cơ chế: Ozone (O3) làm tăng tính phản ứng của đường thở, khiến người bệnh nhạy cảm hơn với dị nguyên; Nitrogen dioxide (NO2) chủ yếu từ khí thải giao thông gây viêm niêm mạc phế quản, giảm hiệu quả của thuốc giãn phế quản và làm người bệnh khó kiểm soát triệu chứng hơn. 

Theo khuyến cáo của GINA – Chiến lược toàn cầu về quản lý và phòng ngừa hen, người mắc các bệnh về đường hô hấp do ô nhiễm không khí cần hạn chế vận động ngoài trời khi chỉ số chất lượng không khí AQI ở mức kém, bởi ô nhiễm đã được xác định là một trong những tác nhân có thể gây cơn hen nặng đe dọa tính mạng. 

Tại Việt Nam, trong các hướng dẫn chuyên môn, Bộ Y tế cũng yêu cầu việc kiểm soát môi trường sống như tránh khói bụi và khí thải là nội dung bắt buộc trong phác đồ điều trị dự phòng, nhằm góp phần giảm gánh nặng của các bệnh về hô hấp do ô nhiễm không khí đối với cộng đồng.

3. Viêm phổi – bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm làm suy yếu hệ miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng. Đặc biệt, viêm phổi là bệnh về đường hô hấp do ô nhiễm không khí phổ biến. Nghiên cứu tại Trung Quốc (2025) cho thấy tăng 10 µg/m³ PM2.5 trong giờ cao điểm giao thông làm tăng 2.11% nguy cơ nhập viện viêm phổi.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng 50% các ca tử vong do viêm phổi ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn cầu có liên quan đến ô nhiễm không khí (bao gồm cả ô nhiễm trong nhà)

Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học tại TP.HCM cho thấy mối tương quan thuận chiều giữa nồng độ NO2, SO2 trong không khí và số lượng trẻ em nhập viện vì viêm hô hấp cấp

4. Viêm đường hô hấp cấp tính (Acute Respiratory Infections)

Viêm đường hô hấp cấp tính cũng được xem là một trong các bệnh về hô hấp do ô nhiễm không khí. Đây là bệnh phổ biến nhất, bao gồm viêm mũi họng, viêm phế quản. 

Theo Bộ Y tế, tiếp xúc với chất ô nhiễm làm tăng nguy cơ mắc bệnh này, đặc biệt trong mùa đông khi ô nhiễm tăng cao. Nghiên cứu từ CDC cho thấy PM2.5 có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng và khó thở.

5. Ung thư phổi

Ung thư phổi là một trong các bệnh về hô hấp do ô nhiễm không khí, tuy nhiên, tần suất của bệnh này thường ít hơn các bệnh lý kể trên. Theo WHO, tiếp xúc lâu dài với PM2.5 và ozone liên quan đến ung thư phổi.

CDC nhấn mạnh rằng bụi mịn có thể xâm nhập máu, gây hại toàn cơ thể. Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất. Trước đây, ung thư phổi thường gắn liền với thuốc lá, nhưng nay ô nhiễm không khí đã được xác nhận là nguyên nhân độc lập.

Nhìn chung, ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề môi trường mà là một cuộc khủng hoảng y tế công cộng. Các bằng chứng từ WHO, GINA, GOLD và Bộ Y tế Việt Nam đều khẳng định mối liên hệ mật thiết giữa ô nhiễm và sự gia tăng của COPD, hen phế quản, ung thư phổi và viêm phổi.

Trong bối cảnh đó, mỗi người cần chủ động thay đổi thói quen sinh hoạt, tăng cường không gian sống xanh và tuân thủ các khuyến cáo y tế để giảm nguy cơ mắc các vấn đề về đường thở. Chỉ khi các giải pháp dự phòng và điều trị được triển khai đồng bộ, chúng ta mới có thể hạn chế gánh nặng từ bệnh hô hấp do ô nhiễm môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống cho thế hệ hiện tại và tương lai.

Nguồn thông tin tham khảo: Bộ Y tế, Who.int, Cdc.gov, Pmc.ncbi.nlm.nih.gov, Nature.com, Ginasthma.org, Vilaphoikhoe.kcb.vn, Reference.medscape.com, Epa.gov