Vì sao dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa?

Dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa là tình trạng khá phổ biến, có thể gặp ở nhiều đối tượng khi sử dụng thuốc điều trị nhiễm khuẩn. Hiện tượng này xảy ra do hệ miễn dịch phản ứng quá mức với thành phần của thuốc, khiến da xuất hiện ngứa, nổi mẩn hoặc mề đay. Hiểu rõ nguyên nhân sẽ giúp người bệnh chủ động phòng tránh và xử trí kịp thời khi gặp phản ứng bất thường.

1. Cơ chế gây ngứa khi dị ứng kháng sinh

Khi cơ thể tiếp xúc với kháng sinh mà hệ miễn dịch “nhận diện nhầm” là chất có hại, nó sẽ kích hoạt phản ứng phòng vệ. Lúc này, các tế bào miễn dịch giải phóng histamin và nhiều chất trung gian hóa học khác, là nguyên nhân chính dẫn đến dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa với các biểu hiện:

• Ngứa da dữ dội
• Nổi mề đay, phát ban, sẩn đỏ
• Sưng phù (phù mạch) ở môi, mí mắt, mặt…

Histamin làm giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch, khiến dịch thoát ra mô xung quanh, gây sưng và kích thích các đầu mút thần kinh dưới da tạo cảm giác ngứa. Khi phản ứng miễn dịch mạnh, các tế bào viêm xâm nhập vào da, làm da đỏ, nóng và kích ứng, khiến ngứa kéo dài hoặc nặng hơn. Ở một số người, phản ứng có thể khởi phát chậm sau vài giờ đến vài ngày do cơ chế quá mẫn muộn, nhưng vẫn liên quan trực tiếp đến hoạt động quá mức của hệ miễn dịch.

2. Những loại kháng sinh thường gây dị ứng ngứa

Trên thực tế, không phải tất cả kháng sinh đều an toàn tuyệt đối với mọi người. Một số nhóm thuốc có nguy cơ cao gây dị ứng ngứa do kích hoạt phản ứng quá mức của hệ miễn dịch. Dưới đây là các loại kháng sinh thường gây dị ứng:

2.1. Kháng sinh Penicillin

Penicillin là nhóm kháng sinh được sử dụng rất rộng rãi nhưng cũng có tỷ lệ gây dị ứng cao nhất. Phản ứng có thể ở mức độ nhẹ như ngứa, nổi mề đay, phát ban hoặc nặng hơn với phù mạch, thậm chí sốc phản vệ. Đáng chú ý, dị ứng vẫn có thể xảy ra dù chỉ dùng liều rất nhỏ. Những người từng dị ứng penicillin có nguy cơ gặp phản ứng chéo khi dùng cephalosporin.

2.2. Kháng sinh Cephalosporin 

Cephalosporin thuộc nhóm beta-lactam, cấu trúc tương tự penicillin. Trong đó, cephalexin được ghi nhận có nguy cơ gây phát ban cao hơn so với nhiều thuốc cùng nhóm. Biểu hiện thường gặp gồm nổi mẩn đỏ, nổi mề đay, ngứa.

2.3. Sulfonamid (Sulfamethoxazole/Trimethoprim)

Nhóm sulfonamid dễ gây phát ban và phản ứng dị ứng trên da. Người dị ứng “sulfa” thường có phản ứng chéo với nhiều thuốc cùng nhóm. Triệu chứng thường xuất hiện muộn, phổ biến sau khoảng 1 – 2 tuần dùng thuốc, với các biểu hiện như ngứa, mề đay và phát ban lan rộng.

2.4. Một số nhóm dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa khác

Ngoài các nhóm trên, vẫn còn một số loại khác có thể dẫn đến dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa. Dù tần suất thấp hơn, những nhóm này vẫn tiềm ẩn nguy cơ phát ban, mề đay hoặc phản ứng quá mẫn nếu không được theo dõi cẩn thận:

• Nhóm kháng sinh Quinolon: Quinolon ít gây dị ứng hơn penicillin nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ. Người dùng có thể gặp tình trạng phát ban, ngứa hoặc phản ứng quá mẫn trong quá trình điều trị.
• Nhóm Tetracycline: Tetracycline có đặc điểm gây nhạy cảm với ánh sáng. Khi tiếp xúc ánh nắng, da dễ bị đỏ, ngứa rát và phát ban. Nguy cơ càng tăng nếu phơi nắng mạnh trong thời gian sử dụng thuốc.
• Cephalosporin và Aminopenicillin: Hai nhóm kháng sinh này dễ gây mề đay, phát ban dạng hình bia bắn và ngứa toàn thân. Phản ứng có thể xuất hiện sớm hoặc muộn, tùy cơ địa từng người.
• Nhóm thuốc liên quan Sulfa: Một số thuốc như furosemide (thuốc lợi tiểu thuộc nhóm sulfonamide) có thể gây phản ứng ở người dị ứng sulfa. Biểu hiện thường gặp là nổi mẩn, ngứa và mề đay trên da.

3. Dấu hiệu dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa

Người bị dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa thường xuất hiện cảm giác ngứa râm ran hoặc ngứa dữ dội trên da, có thể khu trú hoặc lan toàn thân. Kèm theo đó là các biểu hiện như:

• Nổi mề đay
• Phát ban đỏ
• Sẩn ngứa hoặc da khô bong tróc.

Trong nhiều trường hợp, ngứa do dị ứng kháng sinh còn đi kèm sưng môi, mí mắt, mặt hoặc cổ họng, gây khó chịu và ảnh hưởng sinh hoạt. Nếu phản ứng nặng, người bệnh có thể gặp khó thở, choáng váng, tụt huyết áp – đây là dấu hiệu nguy hiểm cần cấp cứu ngay. Việc nhận biết sớm các biểu hiện dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa sẽ giúp xử trí kịp thời và tránh biến chứng.

4. Dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa có nguy hiểm không?

Dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa có thể không nguy hiểm nếu chỉ ở mức độ nhẹ như ngứa da, nổi mề đay hay phát ban thoáng qua. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, dị ứng kháng sinh bị ngứa có thể tiến triển nặng hơn, kèm theo sưng môi, mặt, khó thở, tụt huyết áp hoặc sốc phản vệ – đây là tình trạng cực kỳ nguy hiểm, đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời. Vì vậy, khi xuất hiện dấu hiệu bất thường sau khi dùng kháng sinh, người bệnh không nên chủ quan mà cần ngừng thuốc và đi khám sớm để được xử trí an toàn.

5. Dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa bao lâu thì khỏi?

Thời gian hồi phục khi dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa phụ thuộc vào mức độ phản ứng và cách xử trí. Với trường hợp nhẹ, như ngứa da hoặc nổi mề đay ít, triệu chứng thường giảm dần và khỏi sau khoảng 1–3 ngày kể từ khi ngừng thuốc. Nếu dị ứng kháng sinh bị ngứa ở mức trung bình, kèm phát ban lan rộng, thời gian hồi phục có thể kéo dài từ vài ngày đến 1 tuần.

Trong trường hợp nặng, có phù mạch hoặc phản ứng quá mẫn, người bệnh cần điều trị y tế và thời gian khỏi có thể lâu hơn, tùy đáp ứng thuốc. Quan trọng nhất là ngừng ngay kháng sinh nghi gây dị ứng và đi khám sớm để tránh biến chứng.

6. Cách xử trí khi bị dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa

Khi xuất hiện dấu hiệu dị ứng kháng sinh bị ngứa, việc xử trí kịp thời và đúng cách sẽ giúp giảm triệu chứng, hạn chế biến chứng nguy hiểm. Tùy mức độ nhẹ hay nặng, người bệnh cần có biện pháp phù hợp để đảm bảo an toàn:

• Ngừng thuốc ngay lập tức: Dừng sử dụng loại kháng sinh nghi gây dị ứng để tránh phản ứng nặng hơn.
• Theo dõi triệu chứng:  Nếu chỉ ngứa nhẹ, nổi mẩn ít, có thể nghỉ ngơi và theo dõi tại nhà.
• Đi khám khi triệu chứng tăng: Khi ngứa nhiều, mề đay lan rộng, nên đến cơ sở y tế để được kê thuốc chống dị ứng phù hợp.
• Cấp cứu nếu có dấu hiệu nguy hiểm: Khó thở, sưng môi – mặt, chóng mặt, tụt huyết áp là dấu hiệu nặng, cần đi cấp cứu ngay.
• Ghi nhớ thuốc gây dị ứng: Thông báo cho bác sĩ trong các lần khám sau để tránh dùng lại, phòng ngừa tái phát dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa.

Tóm lại, dị ứng thuốc kháng sinh gây ngứa xuất phát từ phản ứng nhạy cảm của cơ thể với một số hoạt chất trong thuốc. Mức độ có thể từ nhẹ đến nặng, tùy cơ địa từng người. Việc sử dụng thuốc đúng chỉ định, theo dõi kỹ các dấu hiệu sau khi uống kháng sinh và thông báo tiền sử dị ứng cho bác sĩ là cách hiệu quả để hạn chế nguy cơ và bảo vệ sức khỏe lâu dài.