Dị ứng penicillin: Triệu chứng và nguyên nhân

Dị ứng penicillin là tình trạng hệ miễn dịch phản ứng bất thường với thuốc kháng sinh penicillin. Khi gặp phản ứng này, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện như phát ban, nổi mề đay, sưng phù, khó thở hoặc thậm chí sốc phản vệ ngay sau khi dùng thuốc, gây nguy hiểm đến tính mạng. Vậy những dấu hiệu nhận biết dị ứng penicillin là gì và cơ chế xảy ra phản ứng này như thế nào?

1. Dị ứng penicillin là gì?

Dị ứng penicillin là tình trạng hệ miễn dịch phản ứng bất thường với thuốc kháng sinh penicillin hoặc các thuốc cùng nhóm beta-lactam. Penicillin vốn được dùng để điều trị nhiễm khuẩn bằng cách phá hủy vỏ tế bào vi khuẩn, giúp loại bỏ vi khuẩn khỏi cơ thể. Tuy nhiên, ở một số người, cơ thể lại nhận diện thuốc này như một “chất lạ” và kích hoạt phản ứng dị ứng.

Phản ứng dị ứng penicillin có thể biểu hiện nhẹ như nổi mề đay, phát ban, ngứa. Trường hợp nặng hơn có thể xảy ra sốc phản vệ – một tình trạng nguy hiểm đến tính mạng với các dấu hiệu như sưng họng, khó thở, tụt huyết áp.

Thực tế cho thấy dị ứng penicillin đôi khi bị chẩn đoán quá mức, dẫn đến việc phải dùng các kháng sinh khác đắt tiền và kém phù hợp hơn. Vì vậy, khi nghi ngờ dị ứng, cần được chẩn đoán chính xác. Ngoài ra, không phải ai từng dị ứng penicillin cũng sẽ bị dị ứng suốt đời, khoảng 80% người có thể mất phản ứng dị ứng sau khoảng 10 năm.

2. Nguyên nhân dị ứng penicillin

Dị ứng penicillin xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với thuốc, coi penicillin như một “chất lạ” gây hại và tạo ra phản ứng chống lại thuốc. Penicillin thuộc nhóm kháng sinh beta-lactam, bao gồm nhiều loại như penicillin G, penicillin V, benzathine penicillin, amoxicillin… nên nguy cơ dị ứng có thể xuất hiện với nhiều chế phẩm khác nhau.

Vậy dị ứng penicillin xảy ra theo cơ chế nào? Đó là cơ thể đã từng tiếp xúc với penicillin ít nhất một lần. Khi hệ miễn dịch nhầm lẫn thuốc là chất nguy hiểm, cơ thể sẽ tạo ra kháng thể đặc hiệu. Ở những lần dùng thuốc sau, các kháng thể này sẽ nhận diện penicillin và kích hoạt hệ miễn dịch tấn công, giải phóng các chất trung gian gây viêm, từ đó xuất hiện các triệu chứng dị ứng.

Phản ứng dị ứng penicillin thường gặp nhất là:

Phản ứng quá mẫn type 1 (qua trung gian IgE): Đây là dạng nguy hiểm nhất, có thể gây sốc phản vệ.
Phản ứng quá mẫn type 4: Xuất hiện muộn, thường gây phát ban da.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ dị ứng penicillin gồm:

Dùng thuốc với liều cao
Sử dụng lặp đi lặp lại hoặc kéo dài
Độ tuổi từ 20 – 49 có nguy cơ cao hơn

Một số người có thể bị dị ứng dù chưa từng uống penicillin, do cơ thể đã tiếp xúc với lượng rất nhỏ thuốc có trong thực phẩm hoặc môi trường. Bên cạnh đó, dị ứng chéo có thể xảy ra với các kháng sinh cùng họ, đặc biệt là amoxicillin. Tuy nhiên, các nghiên cứu mới cho thấy phản ứng chéo chủ yếu liên quan đến cấu trúc hóa học của thuốc, nên không phải tất cả kháng sinh cùng nhóm đều gây dị ứng.

3. Triệu chứng dị ứng penicillin

Dị ứng penicillin có thể xuất hiện sớm hoặc muộn với nhiều mức độ khác nhau. Các dấu hiệu thường gặp gồm:

Triệu chứng dị ứng penicillin nhẹ đến trung bình:

Phát ban, nổi mề đay trên da
Ngứa da
Ho, nghẹt mũi
Sưng mặt, tay hoặc chân

Những biểu hiện này thường xuất hiện trong vòng 1 giờ sau khi dùng thuốc. Tuy nhiên, ở một số trường hợp hiếm, triệu chứng có thể xuất hiện sau vài ngày hoặc vài tuần.

Triệu chứng nặng – sốc phản vệ (nguy hiểm tính mạng) ở bệnh nhân dị ứng penicillin:

Sưng phù toàn thân
Khó thở, thở khò khè
Huyết áp tụt
Tức ngực
Buồn nôn, nôn, tiêu chảy
Chóng mặt, choáng váng
Nhịp tim nhanh hoặc loạn nhịp
Ngất xỉu, mất ý thức

Phản ứng dị ứng muộn:

Sốt, đau khớp, phát ban, buồn nôn (bệnh huyết thanh)
Thiếu máu gây mệt mỏi, khó thở
Hội chứng DRESS: phát ban, sưng hạch, phù toàn thân
Hội chứng Stevens-Johnson: phồng rộp, bong tróc da nghiêm trọng
Viêm thận: tiểu ra máu, phù, sốt, lú lẫn

Nếu xuất hiện các triệu chứng dị ứng penicillin nghiêm trọng, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay để được cấp cứu kịp thời.

4. Làm gì khi bị dị ứng penicillin?

Nếu bị dị ứng penicillin, cách phòng ngừa đơn giản nhất chính là tránh dùng thuốc. Ngoài ra, cũng nên cân nhắc thực hiện các bước sau đây để bảo vệ bản thân:

Khám với bác sĩ chuyên khoa Dị ứng để xác định tình trạng dị ứng và lựa chọn khác sinh thay thế an toàn (do có nguy cơ dị ứng chéo với các kháng sinh khác)
Tránh dùng các kháng sinh khác nếu không có chỉ định của bác sĩ do các kháng sinh khác có nguy cơ dị ứng chéo với Penicillin
Luôn phải thông báo cho nhân viên y tế, bác sĩ, bao gồm cả nha sĩ, biết tình trạng dị ứng penicillin hoặc là bất kỳ loại dị ứng thuốc nào khác

Tóm lại, dị ứng penicillin có thể gây ra các biểu hiện như phát ban, nổi mề đay, sưng phù hoặc khó thở. Trong những trường hợp nặng, người bệnh có nguy cơ bị sốc phản vệ ngay sau khi dùng thuốc, đây là tình trạng nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng. Vì vậy, người từng dị ứng penicillin tuyệt đối không tự ý sử dụng thuốc và cần thông báo rõ cho bác sĩ để được chỉ định loại kháng sinh phù hợp, đảm bảo an toàn cho sức khỏe.

Nguồn thông tin tham khảo: Mayo Clinic, Cleveland Clinic