Thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu: Những điều cần biết khi sử dụng

Một số thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu, gây ra những rối loạn nguy hiểm nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Vì vậy, cần hiểu rõ cơ chế tác động, dấu hiệu nhận biết và cách phòng ngừa tình trạng hạ kali máu. Bài viết sẽ cung cấp những thông tin cốt lõi để sử dụng an toàn các thuốc lợi tiểu có nguy cơ làm giảm kali.

1. Kali máu là gì và vì sao dễ bị giảm khi dùng thuốc lợi tiểu?

Kali máu là nồng độ kali trong huyết tương, một chất điện giải quan trọng giúp tế bào hoạt động ổn định, đặc biệt với cơ bắp, hệ thần kinh và tim. Chỉ số kali bình thường dao động từ 3,5–5,2 mEq/L; nếu mất cân bằng có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Kali máu thường bị giảm khi dùng thuốc lợi tiểu vì các thuốc này làm tăng thải natri và nước qua thận, đồng thời kéo theo kali bị đào thải theo nước tiểu. Cụ thể, thuốc lợi tiểu ức chế quá trình tái hấp thu natri tại các vị trí khác nhau của nephron, khiến lượng nước tiểu tăng và kali bị mất nhiều hơn. Chẳng hạn, thuốc lợi tiểu quai như furosemide tác động lên kênh đồng vận chuyển Na–K–2Cl ở quai Henle, dẫn đến nguy cơ hạ kali rõ rệt, nhất là ở người dùng thuốc kéo dài để điều trị tăng huyết áp hoặc suy tim.

2. Thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu

Các thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu thường tác động mạnh lên quá trình thải muối và nước ở giai đoạn đầu hoặc giữa của hệ thống lọc thận, khiến kali bị mất nhiều theo nước tiểu. Có hai nhóm thuốc chính dễ làm giảm kali mà người bệnh cần chú ý khi xem đơn thuốc:

Nhóm lợi tiểu Thiazide là loại được dùng phổ biến để điều trị tăng huyết áp, gồm các thuốc như Hydrochlorothiazide (HCTZ), Chlorthalidone, Indapamide. Nhóm này có tác dụng lợi tiểu mức độ vừa nhưng kéo dài, làm kali giảm từ từ khi sử dụng lâu ngày.
Nhóm lợi tiểu quai là thuốc có tác dụng rất nhanh và mạnh, thường dùng trong suy tim hoặc phù nặng, gồm Furosemide (Lasix), Bumetanide, Torsemide. Do làm tăng lượng nước tiểu trong thời gian ngắn, kali bị đào thải nhiều, dễ gây hạ kali cấp tính.

Ngược lại, nhóm lợi tiểu giữ kali như Spironolactone hoặc Amiloride tác động nhẹ hơn và hoạt động ở đoạn cuối ống thận. Các thuốc này giúp hạn chế mất kali trong khi vẫn thải muối và nước, nên thường được dùng phối hợp với các thuốc gây hạ kali để giúp cân bằng lại nồng độ kali trong máu.

3. Dấu hiệu hạ kali máu do thuốc lợi tiểu

Thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu trong âm thầm. Ở mức độ nhẹ, người bệnh có thể không cảm thấy gì. Tuy nhiên, khi mức kali giảm xuống dưới 3.0 mmol/L, các triệu chứng sẽ trở nên rõ rệt như:

Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi, yếu cơ, tay chân rã rời hoặc khó vận động. Chuột rút, nhất là ở bắp chân, cũng hay gặp. Kali thấp còn có thể gây táo bón do ruột co bóp kém và gây cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực.
Ở mức độ nặng, hạ kali máu có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim, liệt ruột hoặc suy hô hấp do các cơ hoạt động yếu. Đây là những biến chứng nguy hiểm cần được phát hiện sớm.

Một số đối tượng dễ gặp tình trạng này hơn khi dùng thuốc lợi tiểu, gồm người cao tuổi, người suy tim phải dùng thuốc liều cao kéo dài, người đang sử dụng Digoxin, người ăn uống thiếu rau quả và người bị mất nước do tiêu chảy, nôn ói hoặc ra nhiều mồ hôi.

4. Cách phòng ngừa hạ kali máu khi dùng thuốc lợi tiểu

Bác sĩ thường áp dụng nhiều biện pháp để hạn chế nguy cơ dùng thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu, đó là:

Khuyến khích bổ sung kali thông qua chế độ ăn, bằng cách tăng cường trái cây và rau củ giàu kali như chuối, cam, dưa hấu, bơ, khoai tây, khoai lang, cải bó xôi, bông cải xanh, cùng các loại đậu và hạt.
Nếu chế độ ăn chưa đáp ứng đủ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc bổ sung kali clorua. Người bệnh không nên tự ý mua dùng vì thừa kali cũng nguy hiểm như thiếu kali, đồng thời thuốc cần uống sau ăn để hạn chế kích ứng dạ dày.
Trong nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ điều chỉnh phác đồ bằng cách phối hợp hoặc chuyển sang dùng thêm thuốc lợi tiểu giữ kali, như Spironolactone, nhằm cân bằng lượng kali trong cơ thể.
Ngoài ra, việc theo dõi xét nghiệm điện giải định kỳ là rất quan trọng. Xét nghiệm ion đồ giúp xác định chính xác nồng độ kali máu, thường được thực hiện sau 1–2 tuần bắt đầu dùng thuốc hoặc thay đổi liều, sau đó kiểm tra lại theo định kỳ vài tháng một lần theo chỉ định y tế.

Thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu là “con dao hai lưỡi”. Nó giúp kiểm soát huyết áp và suy tim hiệu quả nhưng đòi hỏi sự quản lý cẩn thận về kali máu. Nếu bạn đang dùng các thuốc như Furosemide hay Hydrochlorothiazide và cảm thấy mệt mỏi vô cớ hoặc hay bị chuột rút, hãy trao đổi ngay với bác sĩ để được xử trí và kiểm tra.

Nguồn tài liệu tham khảo: Pubmed, Merckmanuals, AAFP, Merckmanuals, Clevelandclinic, Mayoclinic