Nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp: Phân loại và cách dùng

Nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp đóng vai trò quan trọng trong phác đồ kiểm soát huyết áp lâu dài, nhờ khả năng giúp cơ thể đào thải bớt muối và nước dư thừa, từ đó làm giảm thể tích máu và áp lực lên thành mạch. Với hiệu quả đã được chứng minh, chi phí hợp lý và phù hợp với nhiều đối tượng bệnh nhân, các thuốc lợi tiểu thường được lựa chọn như nền tảng trong điều trị tăng huyết áp, đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi.

1. Thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp là gì?

Thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp là nhóm thuốc giúp hạ huyết áp bằng cách điều chỉnh lượng nước và muối trong cơ thể. Khi sử dụng, thuốc làm tăng đào thải natri và nước qua thận, từ đó giảm thể tích máu lưu hành. Ở giai đoạn đầu, thể tích huyết tương và dịch ngoại bào giảm khiến cung lượng tim giảm theo. Sau một thời gian, cung lượng tim trở về gần mức bình thường nhưng sức cản mạch ngoại biên giảm, giúp huyết áp được kiểm soát ổn định hơn. Đây chính là cơ chế nền tảng giải thích vì sao nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp có hiệu quả lâu dài.

Trong thực hành lâm sàng, thuốc lợi tiểu cho người cao huyết áp có thể được dùng đơn độc hoặc phối hợp với các nhóm thuốc khác như chẹn beta, ức chế men chuyển (ACE), hay thuốc đối kháng canxi. Nhờ tác động bổ trợ tốt, thuốc lợi tiểu thường được lựa chọn trong phác đồ điều trị tăng huyết áp theo từng bước.

Một điểm quan trọng khi sử dụng thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp là vấn đề tác dụng phụ liên quan đến chuyển hóa, thường phụ thuộc vào liều dùng. Hiện nay, xu hướng ưu tiên sử dụng liều thấp để vừa duy trì hiệu quả hạ huyết áp, vừa hạn chế rối loạn điện giải và các tác dụng không mong muốn khác. Vì vậy, thuốc lợi tiểu liều thấp thường được khuyến cáo như lựa chọn khởi đầu ở nhiều bệnh nhân tăng huyết áp.

Ngoài tác dụng hạ huyết áp, điều trị dựa trên thuốc lợi tiểu đã được chứng minh giúp giảm rõ rệt nguy cơ biến cố tim mạch, đặc biệt là đột quỵ và suy tim. Nghiên cứu Huyết áp Quốc gia Úc lần thứ hai (ANBP2) cho thấy các phác đồ có thuốc lợi tiểu làm giảm tỷ lệ mắc và tử vong do đột quỵ tốt hơn hoặc ít nhất tương đương so với nhiều nhóm thuốc hạ huyết áp khác. Điều này càng khẳng định vai trò quan trọng của thuốc lợi tiểu trong kiểm soát huyết áp và bảo vệ tim mạch lâu dài.

2. Nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp gồm những loại nào?

Các nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp được sử dụng trong thực hành lâm sàng chủ yếu gồm ba loại, trong đó nhóm được dùng nhiều nhất là thuốc lợi tiểu thiazide. Đây là nhóm thuốc nền tảng trong điều trị tăng huyết áp lâu dài, thường gặp với các hoạt chất như hydrochlorothiazide hoặc chlorthalidone. Sau vài ngày đầu dùng thuốc, lượng nước tiểu thường ổn định trở lại, vì vậy người bệnh được khuyên uống vào buổi sáng để tránh tiểu đêm. Thiazide cho hiệu quả hạ huyết áp tốt ở đa số bệnh nhân, đặc biệt là người trên 60 tuổi, người da đen và người mắc đái tháo đường, nên thường được lựa chọn làm thuốc lợi tiểu cho người cao huyết áp ngay từ đầu.

Ngoài thiazide, hai nhóm còn lại trong thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp thường được sử dụng khi có chỉ định phù hợp là thuốc lợi tiểu quai và thuốc lợi tiểu giữ kali. Thuốc lợi tiểu quai ít được dùng đơn độc để hạ huyết áp lâu dài nhưng hữu ích khi bệnh nhân tăng huyết áp kèm suy tim hoặc ứ dịch. Trong khi đó, thuốc lợi tiểu giữ kali thường được phối hợp nhằm tăng hiệu quả kiểm soát huyết áp và hạn chế tình trạng hạ kali máu do các thuốc lợi tiểu khác gây ra.

Nhìn chung, trong các nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp, thiazide vẫn là lựa chọn hàng đầu nhờ hiệu quả rõ ràng, tác dụng phụ thường nhẹ và khả năng phối hợp tốt với hầu hết các thuốc hạ huyết áp khác. Chính vì vậy, thuốc lợi tiểu thường là thành phần không thể thiếu trong các phác đồ điều trị tăng huyết áp, đặc biệt khi cần dùng phối hợp nhiều thuốc để kiểm soát huyết áp hiệu quả.

3. Ưu điểm của nhóm thuốc lợi tiểu trong điều trị tăng huyết áp

Những ưu điểm nổi bật của nhóm thuốc lợi tiểu trong điều trị tăng huyết áp chính là:

Hiệu quả hạ huyết áp rõ ràng và bền vững: Thuốc lợi tiểu, nhất là nhóm thiazide và thiazide-like (như hydrochlorothiazide, chlorthalidone, indapamide), giúp giảm huyết áp bằng cách tăng thải natri và nước qua thận. Điều này làm giảm thể tích tuần hoàn, từ đó hạ áp lực lên thành mạch. Khi sử dụng lâu dài, thuốc còn giúp giảm sức cản ngoại biên, góp phần duy trì huyết áp ổn định.
Phù hợp cho điều trị lâu dài và nhiều đối tượng bệnh nhân: Thuốc lợi tiểu được khuyến cáo sử dụng rộng rãi cho người tăng huyết áp nguyên phát, đặc biệt là người cao tuổi, người tăng huyết áp kèm giữ muối – nước hoặc tăng huyết áp tâm thu đơn độc. Ngoài ra, nhóm thuốc này còn rất hữu ích khi phối hợp với các thuốc hạ áp khác như ACEI, ARB hay chẹn kênh canxi, giúp tăng hiệu quả kiểm soát huyết áp toàn diện.
Chi phí thấp, dễ tiếp cận và thuận tiện sử dụng: So với nhiều nhóm thuốc hạ huyết áp khác, thuốc lợi tiểu có giá thành thấp, phổ biến và dễ tiếp cận tại nhiều tuyến y tế. Hầu hết thuốc được dùng đường uống, liều dùng đơn giản (thường 1 lần/ngày), giúp người bệnh dễ tuân thủ điều trị lâu dài – yếu tố then chốt trong kiểm soát tăng huyết áp.
Góp phần giảm nguy cơ biến chứng tim mạch: Việc kiểm soát huyết áp hiệu quả bằng thuốc lợi tiểu đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy tim. Đặc biệt, các nghiên cứu lớn như ALLHAT cho thấy thiazide-like diuretics có lợi ích rõ rệt trong phòng ngừa biến cố tim mạch ở bệnh nhân tăng huyết áp.

4. Tác dụng phụ và hạn chế của thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp

Mặc dù thuốc lợi tiểu đóng vai trò quan trọng trong điều trị tăng huyết áp nhưng vẫn tồn tại một số tác dụng phụ và hạn chế nhất định:

Rối loạn điện giải: Thuốc lợi tiểu, đặc biệt là lợi tiểu thiazide và lợi tiểu quai, có thể gây mất kali, natri và magie qua nước tiểu. Hạ kali máu có thể dẫn đến mệt mỏi, chuột rút, rối loạn nhịp tim; trong khi hạ natri máu dễ gây chóng mặt, lú lẫn, nhất là ở người cao tuổi. Do đó, người dùng thuốc lợi tiểu cần được theo dõi điện giải định kỳ và điều chỉnh liều phù hợp.
Tăng acid uric và nguy cơ gout: Một hạn chế đáng lưu ý của thuốc lợi tiểu thiazide là làm giảm thải acid uric qua thận, từ đó làm tăng nồng độ acid uric trong máu. Điều này có thể khởi phát cơn gout cấp hoặc làm nặng hơn tình trạng gout sẵn có, đặc biệt ở những người có tiền sử tăng acid uric.
Ảnh hưởng đến chuyển hóa đường và lipid máu: Sử dụng thuốc lợi tiểu thiazide kéo dài có thể làm tăng nhẹ đường huyết và cholesterol máu, đặc biệt ở liều cao. Đây là lý do nhóm thuốc này cần được cân nhắc kỹ ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu, dù lợi ích hạ huyết áp thường vẫn vượt trội nếu dùng đúng liều.
Không phù hợp với một số đối tượng đặc biệt: Thuốc lợi tiểu có thể gây mất nước, hạ huyết áp tư thế hoặc suy giảm chức năng thận nếu dùng không đúng chỉ định. Vì vậy, người cao tuổi, bệnh nhân suy thận, suy gan hoặc đang mất nước cần được theo dõi chặt chẽ khi sử dụng. Ngoài ra, thuốc lợi tiểu đơn thuần thường không đủ để kiểm soát huyết áp ở những trường hợp tăng huyết áp nặng, mà cần phối hợp với các nhóm thuốc khác.

Tóm lại, dù có nhiều lợi ích trong điều trị tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu vẫn tiềm ẩn các tác dụng phụ và hạn chế nhất định. Việc sử dụng thuốc cần tuân theo chỉ định của bác sĩ, kết hợp theo dõi lâm sàng và xét nghiệm định kỳ để đảm bảo an toàn và hiệu quả lâu dài.

5. Ai nên và không nên dùng thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp?

Dưới đây là những trường hợp nên và không nên dùng thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp theo khuyến cáo:

Những đối tượng nên dùng thuốc lợi tiểu

Nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp đặc biệt phù hợp với các đối tượng sau:

Người tăng huyết áp nguyên phát mức độ nhẹ đến trung bình, nhất là ở giai đoạn khởi trị.
Người cao tuổi, thuốc lợi tiểu cho người cao huyết áp giúp kiểm soát huyết áp tốt và giảm nguy cơ đột quỵ.
Bệnh nhân tăng huyết áp kèm giữ muối – nước, phù nhẹ hoặc có dấu hiệu quá tải dịch.
Người cần phối hợp nhiều thuốc hạ huyết áp, vì thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp có tác dụng tăng cường hiệu quả của ACEI, ARB hoặc thuốc chẹn kênh canxi.
Bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao, do việc kiểm soát huyết áp bằng thuốc lợi tiểu đã được chứng minh giúp giảm biến cố tim mạch lâu dài.

Những đối tượng không nên hoặc cần thận trọng khi dùng thuốc lợi tiểu

Bên cạnh lợi ích, thuốc lợi tiểu dùng trong tăng huyết áp không phù hợp với một số trường hợp sau:

Người có tiền sử gout hoặc tăng acid uric máu, vì nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp (đặc biệt là thiazide) có thể làm tăng acid uric và khởi phát cơn gout.
Bệnh nhân rối loạn điện giải như hạ kali, hạ natri chưa được điều chỉnh, do thuốc có thể làm tình trạng nặng hơn.
Người suy thận nặng hoặc đang mất nước, vì thuốc lợi tiểu có thể làm giảm thêm thể tích tuần hoàn và ảnh hưởng chức năng thận.
Người dễ bị hạ huyết áp tư thế, thường gặp ở người cao tuổi hoặc người đang dùng nhiều thuốc hạ áp.
Phụ nữ mang thai, do thuốc lợi tiểu cho người cao huyết áp không được khuyến cáo sử dụng thường quy trong thai kỳ.

Trong các trường hợp này, bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ lợi ích – nguy cơ, điều chỉnh liều hoặc lựa chọn nhóm thuốc hạ huyết áp khác phù hợp hơn.

Tóm lại, nhóm thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp giữ vai trò quan trọng trong phác đồ kiểm soát huyết áp lâu dài nhờ khả năng giảm thể tích tuần hoàn và hỗ trợ hạ huyết áp hiệu quả, bền vững. Tuy nhiên, mỗi nhóm thuốc lợi tiểu lại có đặc điểm, lợi ích và hạn chế riêng, do đó người bệnh cần được bác sĩ thăm khám, chỉ định và theo dõi phù hợp để đạt hiệu quả điều trị tối ưu, đồng thời hạn chế tối đa các tác dụng không mong muốn.

Nguồn thông tin tham khảo: Who.int, Ahajournals.org, Academic.oup.com, Uptodate.com, Pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, Rheumatology.org, Dom.georgetown.edu,