Nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo mãn tính

Chạy thận nhân tạo và lọc máu giúp duy trì sự sống cho bệnh nhân suy thận mạn, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, trong đó nguy hiểm nhất là nhiễm trùng máu. Việc sử dụng catheter hoặc cầu nối mạch máu lâu dài tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn. Nếu không phát hiện và xử trí kịp thời, nhiễm trùng máu ở nhóm bệnh nhân này có thể tiến triển rất nhanh và nặng nề.

1. Vì sao bệnh nhân chạy thận nhân tạo mãn tính dễ bị nhiễm trùng máu?

Nhiễm trùng máu (BST) là nguyên nhân quan trọng gây bệnh nặng và tử vong ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo và lọc máu. Nhóm bệnh này có nguy cơ mắc có nguy cơ tử vong do nhiễm trùng huyết cao gấp 50 – 100 lần so với dân số nói chung. Nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố kết hợp như bệnh nền phức tạp, suy giảm miễn dịch và đặc biệt là việc phải tạo đường vào mạch máu để lọc máu, làm phá vỡ hàng rào bảo vệ da và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào máu.

Các tác nhân gây chạy thận nhân tạo bị nhiễm trùng máu thường gặp  nhất là Staphylococcus aureus (nhiều chủng kháng methicillin) và các vi khuẩn gram dương khác. Việc sử dụng ống thông hoặc mảnh ghép cũng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng hơn so với lỗ rò. 

Tại Hoa Kỳ, năm 2020 ghi nhận hơn 14.000 ca nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo. Một nghiên cứu lớn trên hơn 870.000 người cho thấy khoảng 30% bệnh nhân chạy thận nhân tạo mắc nhiễm trùng huyết trong giai đoạn theo dõi trung bình 1,64 năm, đặc biệt cao ở nhóm dùng ống thông và mảnh ghép.

2. Nguyên nhân gây nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo

Ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo và lọc máu, nguy cơ chạy thận bị nhiễm trùng máu cao do nhiều yếu tố liên quan trực tiếp đến quá trình điều trị và tình trạng sức khoẻ. Bao gồm:

• Sử dụng catheter tĩnh mạch trung tâm: Catheter được đặt trực tiếp vào mạch máu để kết nối với máy lọc máu. Bề mặt catheter dễ bị phủ bởi các protein huyết tương như fibrinogen, fibronectin, laminin, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn (đặc biệt là tụ cầu vàng) bám dính, hình thành biofilm và xâm nhập vào máu.
• Đề kháng suy giảm: Bệnh nhân chạy thận nhân tạo thường kèm bệnh nền như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, giảm albumin máu, khiến cơ thể khó chống lại vi khuẩn.
• Chăm sóc catheter chưa đúng cách: Vệ sinh và bảo quản vị trí catheter không đảm bảo vô khuẩn làm tăng nguy cơ vi khuẩn xâm nhập, dẫn đến nhiễm trùng máu.

3. Dấu hiệu và triệu chứng nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận

Ở người chạy thận nhân tạo và lọc máu, các biểu hiện nhiễm trùng máu khi chạy thận có thể xuất hiện đa dạng, từ tại chỗ đến toàn thân. Những dấu hiệu thường gặp gồm:

Triệu chứng đặc hiệu theo phương pháp lọc máu:

• Đau bụng, chướng bụng hoặc buồn nôn, nôn ói ở bệnh nhân lọc màng bụng
• Dịch lọc màng bụng trở nên đục bất thường

Dấu hiệu tại vị trí đường vào chạy thận:

• Đỏ, sưng, đau
• Chảy dịch tại vị trí catheter hoặc lỗ rò (fistula)

Biểu hiện toàn thân nghi ngờ nhiễm trùng máu:

• Lú lẫn, nói không rõ, rối loạn ý thức
• Khó thở hoặc thở nhanh
• Sốt, rét run hoặc cảm giác lạnh bất thường
• Da ẩm, đổ nhiều mồ hôi
• Đau nhức dữ dội, mệt mỏi nhiều
• Phát ban
• Da, môi hoặc lưỡi có màu xanh, xám hoặc lốm đốm (dễ nhận thấy hơn ở lòng bàn tay, bàn chân ở người da sẫm màu)

4. Chẩn đoán và điều trị nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo

Ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo và lọc máu, nhiễm trùng máu là tình trạng nguy hiểm, cần được chẩn đoán và xử trí khẩn cấp tại bệnh viện. Bác sĩ sẽ theo dõi sát các chỉ số sinh tồn, làm xét nghiệm xác định tác nhân gây nhiễm trùng và đánh giá mức độ tổn thương cơ quan, đặc biệt là thận.

Thực tế, chạy thận có phải lọc máu không thì câu trả lời là có, và khi nhiễm trùng nặng, việc lọc máu càng đóng vai trò quan trọng. Điều trị thường bao gồm:

• Kháng sinh: Sử dụng sớm để tiêu diệt vi khuẩn. Mỗi giờ chậm trễ dùng kháng sinh có thể làm tăng khoảng 8% nguy cơ tử vong ở người nhiễm trùng huyết kèm suy thận cấp.
• Thuốc kháng virus: Áp dụng khi nghi ngờ hoặc xác định nhiễm virus; kháng sinh vẫn có thể dùng ban đầu khi chưa rõ nguyên nhân.
• Truyền dịch tĩnh mạch: Giúp ổn định tuần hoàn, phòng mất nước và hỗ trợ chức năng thận.
• Oxy hỗ trợ: Qua mặt nạ hoặc ống thở để đảm bảo đủ oxy cho cơ thể.
• Thuốc vận mạch: Dùng khi huyết áp tụt nguy hiểm nhằm duy trì tưới máu các cơ quan.
• Thuốc hỗ trợ khác: Kiểm soát đường huyết, phòng cục máu đông, cân bằng kali – canxi và hạn chế biến chứng.
• Lọc máu: Khi nhiễm trùng huyết gây suy thận cấp, lọc máu giúp loại bỏ độc chất mà thận không còn khả năng đào thải.

5. Biến chứng và tiên lượng nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận

Nhiễm trùng huyết kèm suy thận cấp là tình trạng rất nguy hiểm, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được điều trị kịp thời. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy, trong 1.122 bệnh nhân nhiễm trùng huyết, tỷ lệ tử vong chung là 16.59%, nhưng con số này tăng lên 25.68% ở những người đồng thời bị suy thận. Đặc biệt, bệnh nhân chạy thận nhân tạo và lọc máu có nguy cơ tử vong do nhiễm trùng huyết cao cấp 30 – 50 lần so với người không chạy thận.

Về tiên lượng lâu dài, nghiên cứu năm 2018 ghi nhận rằng những bệnh nhân hồi phục khỏi suy thận cấp và nhiễm trùng huyết tại thời điểm xuất viện có khả năng sống sót dài hạn tương đương với người chỉ bị nhiễm trùng huyết đơn thuần. Tuy nhiên không phải ai cũng hồi phục hoàn toàn, thời gian và mức độ hồi phục phụ thuộc vào:

• Mức độ nặng của nhiễm trùng
• Tình trạng sức khoẻ tổng thể
• Thời gian nằm viện
• Việc có phải điều trị tại ICU hay không

Ngoài ra, suy thận cấp do nhiễm trùng huyết có thể để lại biến chứng lâu dài, bao gồm tiến triển thành bệnh thận mạn. Nghiên cứu năm 2022 cũng chỉ ra rằng những người xuất viện sau nhiễm trùng huyết có nguy cơ gặp các vấn đề về thận cao hơn đáng kể so với dân số chung.

6. Cách phòng ngừa nguy cơ nhiễm trùng máu ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo mãn tính

Để giảm nguy cơ nhiễm trùng máu khi chạy thận nhân tạo và lọc máu, người bệnh cần chủ động phối hợp với nhân viên y tế và thực hiện tốt các biện pháp phòng ngừa hàng ngày. Cụ thể:

• Kiểm soát tốt bệnh nền: Quản lý chặt chẽ các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh phổi mạn tính, ung thư… vì đây là những yếu tố làm suy giảm miễn dịch.
• Tiêm vắc xin đầy đủ: Tiêm phòng giúp phòng ngừa nhiều bệnh nhiễm trùng, từ đó làm giảm nguy cơ tiến triển thành nhiễm trùng huyết.
• Lựa chọn đường vào chạy thận phù hợp: Trao đổi với bác sĩ về khả năng sử dụng fistula hoặc graft thay cho catheter để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn.
• Chăm sóc tốt đường vào chạy thận tại nhà theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế.

Bên cạnh đó, cũng cần duy trì vệ sinh cá nhân nghiêm ngặt:

• Rửa tay thường xuyên, đúng cách
• Giữ các vết cắt, vết thương sạch và băng kín đến khi lành
• Đảm bảo vị trí catheter luôn sạch, khô
• Catheter chạy thận nhân tạo phải được che phủ cẩn thận

Nhiễm trùng máu là một trong những nguyên nhân hàng đầu làm tăng tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo và lọc máu mạn tính. Nguy cơ này xuất phát từ việc phải tiếp cận mạch máu thường xuyên cùng với sức đề kháng suy giảm. Chủ động phòng ngừa, nhận biết sớm triệu chứng bất thường và can thiệp kịp thời sẽ giúp hạn chế biến chứng nặng và góp phần kéo dài thời gian điều trị an toàn cho người bệnh.

Nguồn tài liệu tham khảo: CDC, PMC