Ngủ ngáy là gì?

Ngủ ngáy là tình trạng phát ra âm thanh khi ngủ do luồng không khí đi qua đường hô hấp bị cản trở, khiến các mô mềm ở họng rung lên. Mặc dù nhiều trường hợp chỉ là hiện tượng sinh lý thông thường, ngủ ngáy kéo dài hoặc kèm theo ngưng thở khi ngủ có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ và sức khỏe tổng thể. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ ngủ ngáy là gì, nguyên nhân gây ra tình trạng này, dấu hiệu cần lưu ý và các giải pháp cải thiện hiệu quả.

1. Ngủ ngáy hình thành như thế nào?

Để hiểu rõ ngủ ngáy là gì, trước hết cần biết đây là âm thanh phát ra khi luồng không khí đi qua đường hô hấp trên bị cản trở trong lúc ngủ. Nói cách khác, ngáy ngủ chính là hiện tượng các mô mềm ở vùng họng rung lên khi không khí đi qua một đường thở bị thu hẹp.

Khi bước vào giấc ngủ, các cơ vùng lưỡi, màn hầu mềm (vòm miệng mềm), lưỡi gà và thành họng sẽ giãn ra tự nhiên. Nếu đường thở vẫn thông thoáng, không khí lưu thông bình thường và không tạo ra tiếng ngáy. Tuy nhiên, khi đường hô hấp bị hẹp, luồng khí phải đi qua với áp lực lớn hơn, làm các mô mềm rung động và phát ra âm thanh đặc trưng. Vì vậy, nếu thắc mắc hiện tượng ngủ ngáy là gì, có thể hiểu đây là kết quả của sự rung động các mô mềm do luồng khí bị cản trở trong quá trình hít thở khi ngủ. Theo Mayo Clinic, mức độ hẹp của đường thở càng nhiều thì tiếng ngáy càng to và rõ.

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện tiếng ngáy gồm:

Đặc điểm giải phẫu đường thở: Amidan hoặc VA quá phát, lưỡi gà dài, màn hầu mềm dày, vách ngăn mũi lệch hoặc cấu trúc hàm nhỏ có thể làm hẹp đường hô hấp.
Thừa cân, béo phì: Mỡ tích tụ quanh vùng cổ và họng làm giảm khẩu kính đường thở, khiến luồng khí lưu thông khó khăn hơn.
Nghẹt mũi hoặc viêm mũi dị ứng: Khi mũi bị tắc, người bệnh thường phải thở bằng miệng, làm tăng nguy cơ rung các mô vùng hầu họng.
Sử dụng rượu bia hoặc thuốc an thần: Các chất này khiến cơ vùng họng giãn quá mức, làm đường thở dễ bị xẹp trong khi ngủ.
Tư thế nằm ngửa: Trọng lực khiến lưỡi và các mô mềm tụt về phía sau, làm hẹp đường thở và dễ phát sinh tiếng ngáy.

Nếu bạn đang băn khoăn ngáy khi ngủ là hiện tượng gì, thì đây có thể chỉ là hiện tượng sinh lý ở một số người. Tuy nhiên, khi ngủ ngáy xảy ra thường xuyên, kèm theo các biểu hiện như ngừng thở khi ngủ, thở hổn hển, thức giấc nhiều lần, buồn ngủ vào ban ngày hoặc đau đầu sau khi thức dậy, đây có thể là dấu hiệu của hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA). Trường hợp này cần được thăm khám chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Hô hấp để xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời.

2. Nguyên nhân thường gặp hiện tượng ngủ ngáy là gì?

Mức độ ngáy có thể chỉ xuất hiện thỉnh thoảng hoặc diễn ra hằng đêm. Nguyên nhân thường là sự kết hợp giữa đặc điểm giải phẫu của đường hô hấp, thói quen sinh hoạt và một số bệnh lý tai mũi họng hoặc rối loạn giấc ngủ.

2.1. Đường thở trên bị thu hẹp hoặc tắc nghẽn

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất giải thích ngáy ngủ là gì và vì sao nhiều người phát ra tiếng ngáy khi ngủ.

Trong lúc ngủ, các cơ ở lưỡi, vòm miệng mềm và thành họng sẽ giãn ra để cơ thể được nghỉ ngơi. Nếu các cơ này thả lỏng quá mức, chúng có thể xẹp xuống và làm hẹp một phần đường thở. Khi không khí đi qua vùng hẹp, các mô mềm rung lên và tạo ra tiếng ngáy.

Một số đặc điểm giải phẫu cũng làm tăng nguy cơ ngủ ngáy, bao gồm:

Vòm miệng mềm dày hoặc thấp.
Lưỡi gà dài.
Amidan hoặc VA quá phát.
Lưỡi lớn hoặc cấu trúc hàm dưới nhỏ khiến khoang hầu họng hẹp hơn bình thường.

Đường thở càng hẹp, luồng khí lưu thông càng mạnh, làm các mô rung nhiều hơn nên tiếng ngáy cũng lớn và kéo dài hơn. Đây chính là cơ chế giải thích ngáy khi ngủ là hiện tượng gì dưới góc độ sinh lý.

2.2. Thói quen sinh hoạt, cân nặng và tư thế ngủ

Bên cạnh yếu tố cấu trúc, nhiều thói quen hằng ngày cũng góp phần làm xuất hiện hoặc khiến tiếng ngáy trở nên nghiêm trọng hơn:

Thừa cân, béo phì: Người thừa cân thường tích tụ nhiều mô mỡ quanh vùng cổ và hầu họng. Các mô mỡ này chèn ép đường thở, khiến không khí lưu thông khó khăn hơn và làm tăng nguy cơ ngủ ngáy.
Nằm ngủ ở tư thế ngửa: Đây là tư thế dễ gây ngáy nhất. Dưới tác động của trọng lực, lưỡi và các mô mềm có xu hướng tụt về phía sau, làm hẹp đường thở và tạo điều kiện cho tiếng ngáy xuất hiện.
Uống rượu bia hoặc dùng thuốc an thần trước khi ngủ: Rượu bia và thuốc an thần khiến các cơ vùng họng giãn quá mức, đồng thời làm giảm phản xạ giữ đường thở luôn thông thoáng. Vì vậy, tiếng ngáy thường xuất hiện nhiều hơn sau khi sử dụng các chất này.
Thiếu ngủ kéo dài: Ngủ không đủ giấc khiến cơ thể mệt mỏi và các cơ vùng họng thả lỏng nhiều hơn khi bước vào giấc ngủ, từ đó làm tăng nguy cơ ngáy.

2.3. Bệnh lý tai mũi họng và hội chứng ngưng thở khi ngủ

Một số bệnh lý cũng có thể là nguyên nhân khiến nhiều người băn khoăn ngủ ngáy là hiện tượng gì và tại sao tình trạng này ngày càng nặng hơn chính là:

Các bệnh lý gây tắc nghẽn đường mũi: Nghẹt mũi mạn tính, viêm mũi dị ứng, cảm lạnh, viêm xoang hoặc lệch vách ngăn mũi đều có thể cản trở luồng không khí đi qua mũi. Khi đó, người bệnh phải thở bằng miệng trong lúc ngủ, làm tăng khả năng xuất hiện tiếng ngáy.
Amidan hoặc VA quá phát: Amidan và VA phì đại làm thu hẹp đường thở, đặc biệt ở trẻ em. Đây là một trong những nguyên nhân thường gặp gây ngủ ngáy ở lứa tuổi nhỏ và cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá nếu tình trạng kéo dài.
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA): Ở người mắc OSA, đường thở bị tắc nghẽn hoàn toàn hoặc một phần nhiều lần trong đêm. Mỗi lần như vậy, hơi thở có thể ngừng trong vài giây đến hàng chục giây trước khi người bệnh hít mạnh trở lại kèm theo tiếng ngáy lớn hoặc cảm giác thở hổn hển. Tình trạng này làm giảm nồng độ oxy trong máu, ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đột quỵ cũng như nhiều biến chứng sức khỏe khác nếu không được điều trị kịp thời.

3. Dấu hiệu cần lưu ý khi ngủ ngáy là gì?

Ngủ ngáy không phải lúc nào cũng vô hại. Nếu tình trạng này xảy ra thường xuyên, tiếng ngáy lớn hoặc đi kèm các biểu hiện bất thường, đó có thể là dấu hiệu của hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) hoặc các vấn đề sức khỏe khác cần được thăm khám và điều trị sớm.

3.1. Dấu hiệu bất thường trong khi ngủ

Nhiều biểu hiện khi ngủ thường do người nằm cùng phát hiện, bởi người ngủ ngáy không nhận biết được tình trạng của mình. Những dấu hiệu cần chú ý gồm:

Có những khoảng ngừng thở: Người ngủ cùng nhận thấy hơi thở đột ngột ngừng trong vài giây rồi thở trở lại.
Thở hổn hển hoặc nghẹn thở: Thức giấc giữa đêm với cảm giác thiếu hơi, phải hít thở gấp hoặc như bị nghẹt thở.
Tiếng ngáy ngắt quãng: Ngáy rất to, xen kẽ các khoảng im lặng kéo dài, sau đó xuất hiện tiếng khịt mũi hoặc tiếng hít thở mạnh.
Ngủ không sâu giấc: Thường xuyên trở mình, trằn trọc hoặc cử động nhiều trong lúc ngủ.
Đau hoặc tức ngực vào ban đêm: Một số người có thể cảm thấy khó chịu hoặc đau vùng ngực khi đang ngủ.

3.2. Triệu chứng xuất hiện sau khi thức dậy hoặc vào ban ngày

Chất lượng giấc ngủ suy giảm do ngủ ngáy kéo dài có thể khiến cơ thể không được nghỉ ngơi đầy đủ, dẫn đến các triệu chứng như:

Buồn ngủ quá mức vào ban ngày: Luôn cảm thấy mệt mỏi, dễ ngủ gật khi làm việc, đọc sách hoặc thậm chí khi lái xe.
Đau đầu vào buổi sáng: Thức dậy với cảm giác đau đầu âm ỉ hoặc nặng đầu.
Khô hoặc đau họng sau khi ngủ dậy: Thường gặp ở người có thói quen thở bằng miệng khi ngủ.
Khó tập trung, giảm trí nhớ: Dễ quên, giảm khả năng chú ý và xử lý công việc.
Thay đổi tâm trạng: Dễ cáu gắt, mất kiên nhẫn, căng thẳng hoặc có biểu hiện trầm cảm.

3.3. Dấu hiệu ngủ ngáy ở trẻ em

Trẻ em cũng có thể ngủ ngáy và đây không nên được xem là hiện tượng bình thường nếu xảy ra thường xuyên. Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám khi ngủ ngáy kèm theo các biểu hiện như:

Khó tập trung hoặc giảm khả năng chú ý.
Hiếu động quá mức, cáu gắt hoặc thay đổi hành vi bất thường.
Kết quả học tập giảm sút do giấc ngủ không đảm bảo chất lượng.

Bạn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá nếu ngủ ngáy xảy ra thường xuyên và đi kèm một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

Có cơn ngừng thở hoặc thở hổn hển khi ngủ.
Ngủ ngáy rất to, kéo dài nhiều đêm trong tuần.
Buồn ngủ quá mức vào ban ngày, ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt.
Thức dậy với đau đầu, khô họng hoặc cảm giác không tỉnh táo.
Tăng huyết áp, đặc biệt khi khó kiểm soát bằng điều trị thông thường, vì đây có thể là hậu quả của tình trạng thiếu oxy lặp đi lặp lại trong lúc ngủ.

Việc phát hiện và điều trị sớm nguyên nhân gây ngủ ngáy, đặc biệt là hội chứng ngưng thở khi ngủ, không chỉ cải thiện chất lượng giấc ngủ mà còn giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đột quỵ và nhiều biến chứng sức khỏe khác.

4. Chẩn đoán nguyên nhân ngủ ngáy bằng cách nào?

Để xác định nguyên nhân gây ngủ ngáy và đánh giá mức độ nghiêm trọng, bác sĩ sẽ kết hợp khám lâm sàng với các xét nghiệm cần thiết.

Khám lâm sàng và khai thác bệnh sử: Bác sĩ kiểm tra vùng mũi, miệng, họng và đường hô hấp trên để phát hiện các bất thường gây hẹp đường thở. Bác sĩ cũng có thể hỏi người ngủ cùng về tình trạng ngừng thở, thở hổn hển hoặc tiếng ngáy bất thường. Trong một số trường hợp, người bệnh được khuyến khích ghi âm tiếng ngáy tại nhà để hỗ trợ chẩn đoán.
Chẩn đoán hình ảnh: Nếu nghi ngờ bất thường về cấu trúc đường hô hấp, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang, CT hoặc MRI để phát hiện các nguyên nhân như lệch vách ngăn mũi hoặc hẹp đường thở.
Đo đa ký giấc ngủ: Đây là phương pháp quan trọng để chẩn đoán hội chứng ngưng thở khi ngủ. Người bệnh có thể thực hiện tại trung tâm giấc ngủ hoặc tại nhà với thiết bị chuyên dụng. Trong khi ngủ, hệ thống sẽ ghi nhận các chỉ số như nhịp thở, nhịp tim, nồng độ oxy trong máu, sóng não và các giai đoạn giấc ngủ để giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

5. Cải thiện tình trạng ngủ ngáy

Việc điều trị ngủ ngáy cần dựa trên nguyên nhân gây bệnh. Với trường hợp ngủ ngáy mức độ nhẹ, thay đổi lối sống thường mang lại hiệu quả. Nếu ngủ ngáy liên quan đến hội chứng ngưng thở khi ngủ hoặc bất thường cấu trúc đường thở, người bệnh có thể cần sử dụng thiết bị hỗ trợ hoặc điều trị chuyên sâu.

5.1. Thay đổi lối sống

Một số biện pháp đơn giản giúp giảm ngủ ngáy gồm:

Giảm cân nếu thừa cân, béo phì để giảm áp lực lên đường thở.
Ngủ nghiêng thay vì nằm ngửa để hạn chế lưỡi và mô mềm chèn ép đường thở.
Nâng cao đầu giường khoảng 10 cm giúp luồng khí lưu thông tốt hơn.
Tránh rượu bia, thuốc an thần trước khi ngủ vì làm giãn cơ vùng họng.
Bỏ thuốc lá và duy trì ngủ đủ giấc để cải thiện chất lượng giấc ngủ.

5.2. Điều trị nghẹt mũi và sử dụng thiết bị hỗ trợ

Nếu ngủ ngáy do nghẹt mũi hoặc dị ứng, bác sĩ có thể chỉ định thuốc điều trị hoặc khuyến nghị sử dụng miếng dán mũi để cải thiện lưu thông không khí.

Trường hợp ngủ ngáy kéo dài hoặc kèm ngưng thở khi ngủ, các phương pháp điều trị có thể bao gồm:

Dụng cụ chỉnh hàm giúp giữ đường thở thông thoáng.
Máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) – phương pháp điều trị hiệu quả nhất cho hội chứng ngưng thở khi ngủ.

5.3. Can thiệp phẫu thuật

Phẫu thuật được cân nhắc khi nguyên nhân là bất thường cấu trúc đường thở hoặc các phương pháp khác không hiệu quả. Một số kỹ thuật thường áp dụng gồm phẫu thuật vòm họng, chỉnh vách ngăn mũi, cắt amidan hoặc tạo hình hàm để mở rộng đường thở.

Mặc dù ngủ ngáy thường không nguy hiểm, nhưng nếu ngáy to, kéo dài hoặc kèm theo ngừng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày hay tăng huyết áp, bạn nên đi khám sớm. Hiểu rõ ngủ ngáy là gì, chẩn đoán và điều trị kịp thời không chỉ giúp cải thiện giấc ngủ mà còn giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, đột quỵ và nhiều biến chứng khác.