Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 trong các loại ung thư nào?

BRCA1 và BRCA2 là những gen quan trọng giúp cơ thể sửa chữa DNA và duy trì sự ổn định của tế bào. Khi xuất hiện các biến thể gây bệnh mang tính di truyền, nguy cơ phát triển ung thư sẽ tăng lên rõ rệt. Vậy đột biến gen BRCA1 và BRCA2 thường liên quan đến những loại ung thư nào và mức độ nguy hiểm ra sao? 

1. Gen BRCA1 và BRCA2 là gen gì? Chức năng?

BRCA1 và BRCA2 là hai gen (gene) ức chế khối u (tumor suppressor genes), có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát sự phát triển của tế bào và ngăn ngừa ung thư. Về chức năng, gene BRCA 1 và gene BRCA 2 giữ vai trò trung tâm trong con đường sửa chữa tái tổ hợp tương đồng (HRR) – cơ chế chính giúp sửa chữa các đứt gãy DNA sợi đôi. Khi con đường HRR hoạt động bình thường, tế bào có thể sửa chữa tổn thương DNA hiệu quả, từ đó giảm nguy cơ hình thành tế bào ung thư. Ngược lại, nếu bị đột biến gen BRCA1 và BRCA2, khả năng sửa chữa DNA sẽ suy giảm, khiến tế bào dễ tích lũy lỗi di truyền và tăng nguy cơ ung thư.

2. Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 trong các loại ung thư nào?

2.1. Ung thư vú

Khoảng 3% trường hợp ung thư vú có liên quan đến đột biến gen BRCA1 BRCA2. Nếu cha hoặc mẹ mang đột biến BRCA, con cái có khoảng 50% khả năng thừa hưởng đột biến này. BRCA1 và BRCA2 vốn có vai trò sửa chữa DNA theo cơ chế tái tổ hợp tương đồng (HRR), nên khi bị đột biến, tế bào dễ tích lũy sai lệch di truyền và tăng nguy cơ hình thành ung thư vú. Đáng chú ý, ung thư vú ở người mang đột biến BRCA1 thường có xu hướng thuộc nhóm ung thư vú bộ ba âm tính (triple-negative), tiến triển ác tính hơn và khó đáp ứng với điều trị nội tiết.

2.2. Ung thư buồng trứng

Khoảng 10% trường hợp ung thư buồng trứng được cho là liên quan đến đột biến BRCA. Khi gene BRCA1 hoặc BRCA2 bị đột biến, tế bào biểu mô tại buồng trứng và ống dẫn trứng suy giảm khả năng sửa chữa DNA, từ đó làm tăng nguy cơ ung thư buồng trứng, bao gồm cả ung thư ống dẫn trứng và ung thư phúc mạc nguyên phát. Các trường hợp ung thư liên quan BRCA thường thuộc ung thư biểu mô tuyến thanh dịch độ cao (high-grade serous carcinoma).

Về độ tuổi khởi phát, BRCA1 thường liên quan đến ung thư xuất hiện sớm hơn, đa số sau 40 tuổi, trong khi BRCA2 có xu hướng khởi phát muộn hơn, thường sau 50 tuổi. Thực tế, nhiều trường hợp ung thư buồng trứng liên quan BRCA có nguồn gốc từ ống dẫn trứng, điều này lý giải vì sao ung thư phúc mạc nguyên phát cũng được xếp trong cùng nhóm bệnh lý liên quan.

2.3. Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 gây ung thư tuyến tiền liệt

BRCA1 và BRCA2 có vai trò sửa chữa DNA trong tế bào tuyến tiền liệt, vì vậy khi các gen này bị đột biến, tế bào dễ tích lũy tổn thương di truyền và tăng nguy cơ phát triển thành ung thư. Trong đó, BRCA2 được ghi nhận làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt rõ rệt hơn BRCA1, đồng thời liên quan đến bệnh cảnh khởi phát sớm, tiến triển nhanh và khả năng di căn cao. Ung thư tuyến tiền liệt ở người mang đột biến BRCA thường có tiên lượng xấu hơn. Điều này nhấn mạnh rằng BRCA2 không chỉ làm tăng nguy cơ mắc bệnh mà còn khiến ung thư có xu hướng ác tính hơn.

2.4. Ung thư tuyến tụy

BRCA1 và BRCA2 giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì ổn định DNA của tế bào tuyến tụy thông qua cơ chế sửa chữa tái tổ hợp tương đồng (HRR). Khi xảy ra đột biến gen BRCA1 và BRCA2, khả năng sửa chữa DNA bị suy giảm, khiến tế bào tụy dễ tích lũy sai lệch di truyền và phát triển thành ung thư. Trong các mối liên hệ bệnh tật, BRCA2 được chứng minh liên quan mạnh nhất với ung thư tụy, với tỷ lệ mắc cao hơn rõ rệt so với dân số chung ở cả nam và nữ, trong khi BRCA1 cũng có thể làm tăng nguy cơ nhưng mức độ thường thấp hơn. Đây là một trong những loại ung thư ngoài nhóm ung thư vú và buồng trứng nhưng có bằng chứng dịch tễ học khá thuyết phục, đặc biệt đối với BRCA2.

2.5. Các loại ung thư khác

Một số nghiên cứu cho thấy người mang đột biến có hại ở gen BRCA có thể tăng nguy cơ mắc u hắc tố (bao gồm u hắc tố da và mắt), ung thư dạ dày và một dạng ung thư nội mạc tử cung hiếm gặp gọi là ung thư biểu mô tuyến tử cung. Tuy nhiên, các mối liên hệ này hiện vẫn chưa được khẳng định chắc chắn. Ngoài ra, trong trường hợp một người thừa hưởng đột biến di truyền ở cả hai bản sao của gene BRCA1 hoặc gene BRCA2, họ có thể phát triển một số thể của bệnh thiếu máu Fanconi, đây là hội chứng hiếm gặp liên quan đến nguy cơ xuất hiện khối u rắn và bệnh bạch cầu tủy cấp tính, thường khởi phát từ thời thơ ấu.

3. Có thể phát hiện sớm nguy cơ đột biến gen BRCA1 và BRCA2 để đánh giá nguy cơ ung thư sớm không?

Có thể phát hiện sớm nguy cơ đột biến gen BRCA1 và BRCA2 để đánh giá nguy cơ ung thư từ sớm. Lý do là vì BRCA1 và BRCA2 là các gen ức chế khối u, khi có biến thể/đột biến gây bệnh (di truyền từ dòng mầm) sẽ làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư như ung thư vú, buồng trứng, tuyến tiền liệt, tuyến tụy…

Xét nghiệm gen có thể được thực hiện ngay cả khi chưa mắc ung thư, đặc biệt ở người có tiền sử gia đình hoặc cá nhân thuộc nhóm nguy cơ cao. Nếu phát hiện mang đột biến, người đó sẽ được tư vấn di truyền và xây dựng kế hoạch theo dõi sớm hơn bình thường, ví dụ tầm soát ung thư vú bằng MRI từ tuổi trẻ, xét nghiệm PSA sớm ở nam giới, hoặc cân nhắc phẫu thuật giảm nguy cơ.

Ngoài ra, xét nghiệm BRCA cũng có thể thực hiện trên mô khối u (đột biến soma) ở người đã mắc ung thư để định hướng điều trị, nhưng để đánh giá nguy cơ ung thư sớm và nguy cơ di truyền cho gia đình thì xét nghiệm gen mầm (thường từ máu) mới là quan trọng nhất.

Có thể thấy đột biến gen BRCA1 và BRCA2 liên quan chặt chẽ nhất đến ung thư vú và ung thư buồng trứng, đồng thời cũng làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, ung thư tuyến tụy và một số bệnh ung thư khác. Do đây là đột biến di truyền có thể truyền trong gia đình, người có tiền sử ung thư liên quan BRCA nên cân nhắc xét nghiệm gen để đánh giá nguy cơ, từ đó xây dựng kế hoạch tầm soát và dự phòng sớm nhằm giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm.