Dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh
Sự phát triển vận động bình thường ở trẻ sơ sinh phụ thuộc rất nhiều vào trương lực cơ cân đối. Khi trương lực cơ bất thường, đặc biệt là tình trạng tăng trương lực, có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm các vấn đề về thần kinh. Việc nhận biết các dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh là vô cùng quan trọng để cha mẹ và người chăm sóc kịp thời phát hiện, can thiệp sớm, mang lại cơ hội phát triển tốt nhất cho trẻ.
1. Tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh là gì?
Tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh (Hypertonia) là tình trạng cơ bắp của bé luôn trong trạng thái căng cứng quá mức, ngay cả khi bé đang nghỉ ngơi. Điều này làm cho các khớp (tay, chân, cổ) trở nên cứng nhắc và khó cử động.
Ở trẻ bình thường, cơ bắp mềm mại khi nghỉ và chỉ căng lên khi cần vận động. Còn với bé bị tăng trương lực cơ, não bộ gửi tín hiệu sai khiến cơ bắp luôn “gồng”, tạo ra sự kháng cự mạnh khi cha mẹ cố gắng duỗi tay chân cho bé.
2. Dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh thường gặp
Việc nhận biết sớm các dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh là vô cùng quan trọng. Cha mẹ cần quan sát kỹ các biểu hiện dưới đây, đặc biệt là sự thay đổi theo thời gian:
Dấu hiệu tại tay và chân:
- Chân bắt chéo (Dấu hiệu cái kéo): Khi bế xốc nách bé lên hoặc khi bé nằm, hai chân bé có xu hướng duỗi thẳng tắp và bắt chéo vào nhau giống như hai lưỡi kéo, thay vì co gập nhẹ nhàng.
- Bàn tay nắm chặt liên tục: Trẻ sơ sinh thường nắm tay, nhưng nếu bàn tay bé nắm chặt đến mức ngón cái bị giấu vào trong lòng bàn tay (ngón cái khép) và rất khó để bạn mở tay bé ra, đó có thể là dấu hiệu tăng trương lực cơ.
- Khó gập duỗi: Bạn cảm thấy rất nặng tay hoặc có lực cản mạnh khi cố gắng gập đầu gối hoặc khuỷu tay của bé.
Dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh tại thân mình và cổ:
- Ưỡn người ra sau: Khi bé quấy khóc hoặc ngay cả khi nằm yên, bé thường xuyên ưỡn cong lưng và cổ ra sau một cách cứng nhắc. Đây là một biểu hiện tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh điển hình liên quan đến nhóm cơ lưng.
- Cổ cứng bất thường: Bé có vẻ giữ đầu rất cứng nhưng thực chất là do co rút cơ cổ, không phải do cơ cổ khỏe.
Các dấu hiệu khác liên quan đến vận động:
- Chậm mốc vận động: Bé chậm lẫy, chậm bò hoặc khi lẫy thì lật cả khối người cùng lúc (như khúc gỗ) chứ không xoay chuyển linh hoạt từng phần.
- Phản xạ quá nhạy: Bé giật mình rất mạnh, cơ thể rung lên khi có tiếng động hoặc cái chạm nhẹ.
Nếu bạn thấy dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh xuất hiện liên tục và không giảm đi khi bé thư giãn, cần ghi chép lại để trao đổi với bác sĩ.
3. Phân biệt tăng trương lực cơ và vận động sinh lý bình thường
Rất nhiều cha mẹ nhầm lẫn giữa bé bị tăng trương lực cơ và trạng thái co cuộn sinh lý của trẻ sơ sinh khỏe mạnh. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt:
| Đặc điểm | Vận động sinh lý bình thường | Tăng trương lực cơ (Bệnh lý) |
|---|---|---|
| Tư thế nghỉ | Tay chân co nhẹ về phía bụng, nhưng mềm mại. | Tay chân gồng cứng, duỗi thẳng đơ hoặc co rút chặt. |
| Khi cha mẹ tác động | Có thể dễ dàng duỗi thẳng tay chân bé ra rồi thả tay để bé co lại. | Rất khó duỗi thẳng tay chân bé, cảm giác như đang “đấu vật” với lực cản của bé. |
| Bàn tay | Nắm lỏng, thường xòe ra khi ngủ hoặc khi chơi. | Luôn nắm chặt, ngón cái thường bị kẹp bên trong các ngón khác. |
| Khi bế lên | Cơ thể bé mềm mại, ôm vào người mẹ. | Bé cứng đơ như một thanh gỗ, khó ôm sát hoặc ưỡn người đẩy ra xa. |
Nếu tình trạng căng cứng giảm rõ rệt khi trẻ ngủ sâu, nhiều khả năng đây chỉ là phản ứng căng cơ tạm thời, chưa đủ căn cứ để kết luận tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh. Ngược lại, khi cơ thể trẻ vẫn cứng ngay cả lúc ngủ, đây được xem là dấu hiệu cảnh báo quan trọng, gợi ý tình trạng tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh và cần được thăm khám, can thiệp sớm.
4. Trẻ nào có nguy cơ tăng trương lực cơ cao?
Không phải tự nhiên trẻ mắc phải tình trạng này. Bệnh tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh thường xuất hiện ở những nhóm trẻ có tiền sử tổn thương thần kinh hoặc các yếu tố nguy cơ sau:
- Trẻ sinh non: Đặc biệt là sinh non dưới 32 tuần, do hệ thần kinh chưa hoàn thiện dễ bị xuất huyết não hoặc nhuyễn hóa chất trắng quanh não thất.
- Thiếu oxy não (HIE): Trẻ bị ngạt khi sinh, dây rốn quấn cổ chặt, hoặc suy thai cấp dẫn đến thiếu oxy lên não.
- Vàng da nhân: Vàng da bệnh lý không được chiếu đèn kịp thời, bilirubin ngấm vào não gây tổn thương.
- Nhiễm trùng: Mẹ bị nhiễm trùng trong thai kỳ (như CMV, Rubella) hoặc bé bị viêm màng não sau sinh.
- Dị tật bẩm sinh: Các bất thường về cấu trúc não bộ.
Nhóm trẻ này cần được theo dõi sát sao để phát hiện dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh ngay từ những tháng đầu đời.
5. Tăng trương lực cơ có phải bại não không?
Đây là câu hỏi khiến nhiều cha mẹ lo lắng nhất. Câu trả lời là: Có liên quan, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Cụ thể:
- Là dấu hiệu của Bại não (Cerebral Palsy – CP): Tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh là một trong những dấu hiệu sớm và phổ biến nhất của bại não thể co cứng. Khoảng 70-80% trẻ bại não thuộc thể này.
- Các nguyên nhân khác: Đôi khi, biểu hiện tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh chỉ là tạm thời (thoáng qua) và sẽ tự hết khi hệ thần kinh trưởng thành. Nó cũng có thể do các bệnh lý chuyển hóa hoặc di truyền hiếm gặp khác không phải bại não.
Tuy nhiên, nếu bạn thấy dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh kèm theo việc chậm phát triển (3 tháng chưa giữ cổ, 6 tháng chưa lật, mắt lác/lé, không hóng chuyện), nguy cơ liên quan đến bại não là cao hơn.
6. Khi nào cha mẹ cần đưa trẻ đi khám? Can thiệp thế nào?
Bạn cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa Thần kinh nhi hoặc Phục hồi chức năng ngay nếu:
- Quan sát thấy dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh được liệt kê ở mục 2 tồn tại liên tục.
- Bé có một bên tay/chân hoạt động kém hơn bên còn lại (bất đối xứng).
- Bé khó bú, hay sặc, khó nuốt do cứng cơ hàm/họng.
- Dấu hiệu tăng trương lực cơ làm cản trở việc thay tã, vệ sinh hoặc thay quần áo cho bé.
Vậy bao lâu thì cần can thiệp? Càng sớm càng tốt. Não bộ của trẻ sơ sinh có tính “dẻo” rất cao trong 1-2 năm đầu đời. Can thiệp sớm giúp não “học lại” cách điều khiển cơ bắp đúng, ngăn ngừa biến dạng khớp sau này. Đừng chờ đến khi bé lớn hẳn mới đi khám.
Khi trẻ được chẩn đoán tăng trương lục cơ, việc tập vật lý trị liệu sớm là rất cần thiết. Các bài tập sẽ tập trung vào:
- Kéo giãn cơ: Giúp giảm độ cứng, ngăn ngừa co rút gân gót và khoeo chân.
- Ức chế phản xạ bất thường: Kỹ thuật viên sẽ dùng các bài tập (như Bobath) để phá vỡ các mẫu vận động xấu (như ưỡn người, chéo chân).
- Tăng cường vận động thô: Hỗ trợ bé tập lẫy, ngồi, bò đúng tư thế.
Ngoài ra, với các trường hợp bệnh tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh nặng, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc giãn cơ hoặc tiêm Botulinum toxin (Botox) để giảm cứng cơ cục bộ, giúp việc tập luyện hiệu quả hơn.
Tóm lại, việc nhận biết sớm các dấu hiệu tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh là quan trọng trong việc phát hiện và can thiệp kịp thời. Hiểu rõ về bệnh tăng trương lực cơ ở trẻ sơ sinh giúp cha mẹ không chủ quan trước các biểu hiện bất thường ở con. Nếu nghi ngờ bé bị tăng trương lực cơ, cha mẹ cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa Nhi hoặc Thần kinh Nhi để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và có kế hoạch trị liệu phù hợp.
