Bé uống thuốc ho bị tiêu chảy do nguyên nhân nào và cha mẹ cần xử trí ra sao?

Tình trạng bé uống thuốc ho bị tiêu chảy lại khiến rất nhiều phụ huynh lo lắng. Việc hiểu rõ nguyên nhân và biết cách nhận biết tiêu chảy do thuốc sẽ giúp cha mẹ chủ động xử trí đúng đắn, phòng tránh các biến chứng mất nước nguy hiểm cho bé.

1. Nguyên nhân khiến bé uống thuốc ho bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa là gì?

Tình trạng bé uống thuốc ho bị tiêu chảy có thể khiến cha mẹ lo lắng, nhưng không phải trường hợp nào cũng do chính thuốc ho gây ra. Tiêu chảy ở trẻ có thể xuất hiện do nhiễm virus, thay đổi chế độ ăn, bệnh lý đường tiêu hóa hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc. Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), thuốc là một trong những nguyên nhân có thể gây tiêu chảy cấp, trong đó có một số loại kháng sinh và thuốc dạng lỏng chứa các chất tạo ngọt như sorbitol, mannitol, xylitol.

Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

• Thành phần của thuốc ho: Một số chế phẩm dạng siro có thể chứa đường hoặc chất tạo ngọt như sorbitol, có khả năng làm tăng tình trạng phân lỏng ở một số trẻ. Vì vậy, tác dụng phụ của thuốc ho cần được xem xét nếu tiêu chảy xuất hiện sau khi trẻ bắt đầu dùng thuốc.
• Trẻ đang mắc bệnh nhiễm trùng: Ho, sổ mũi hoặc sốt có thể đi kèm nhiễm virus. Một số virus gây bệnh hô hấp đồng thời cũng có thể gây triệu chứng tiêu hóa, nên không nên mặc định tiêu chảy do thuốc nếu trẻ đi ngoài trong thời gian bị bệnh.
• Dùng kèm kháng sinh: Đây là nguyên nhân đáng lưu ý. Uống kháng sinh bị tiêu chảy là tình trạng đã được ghi nhận do kháng sinh có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột. CDC cũng liệt kê tiêu chảy trong những tác dụng phụ thường gặp của kháng sinh.
• Thuốc dùng đồng thời: Khi trẻ uống thuốc bị tiêu chảy, cần xem xét toàn bộ các thuốc trẻ đang sử dụng thay vì chỉ chú ý đến thuốc ho. Nếu trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy, bác sĩ có thể cần đánh giá thời điểm xuất hiện triệu chứng, loại kháng sinh và mức độ tiêu chảy để xác định nguyên nhân.
• Bệnh tiêu hóa xảy ra trùng thời điểm: Trẻ có thể bị viêm dạ dày-ruột do virus hoặc nguyên nhân khác đúng lúc đang uống thuốc ho. Khi đó, tiêu chảy không nhất thiết là phản ứng với thuốc.

Cha mẹ không nên tự ý ngừng thuốc được bác sĩ kê hoặc tự dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ. Nếu trẻ đi ngoài nhiều lần, nôn liên tục, sốt, phân có máu, đau bụng nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước như khô miệng, ít tiểu, không có nước mắt khi khóc, cần liên hệ bác sĩ để được đánh giá. Trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh khi bị tiêu chảy.

2. Làm sao để phân biệt tiêu chảy do thuốc với tiêu chảy nhiễm khuẩn ở trẻ?

Khi trẻ bị tiêu chảy trong thời gian đang dùng thuốc, cha mẹ khó có thể xác định nguyên nhân chỉ dựa vào màu sắc hoặc độ lỏng của phân. Tiêu chảy do thuốc và tiêu chảy do nhiễm khuẩn có thể có biểu hiện khá giống nhau. Bác sĩ thường dựa vào thời điểm khởi phát, các triệu chứng đi kèm, loại thuốc trẻ sử dụng và trong trường hợp cần thiết có thể chỉ định xét nghiệm phân để tìm vi khuẩn hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.

2.1. Tiêu chảy do thuốc thường có đặc điểm gì?

Nếu tiêu chảy xuất hiện sau khi trẻ bắt đầu sử dụng một loại thuốc mới và không kèm các dấu hiệu nhiễm trùng rõ ràng, có thể nghĩ đến tiêu chảy do thuốc. Một số thuốc, đặc biệt là kháng sinh, có thể gây tiêu chảy do làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Ngoài ra, một số thuốc dạng lỏng chứa chất tạo ngọt như sorbitol, mannitol hoặc xylitol cũng có thể làm phân lỏng hơn.

Trong trường hợp trẻ uống thuốc bị tiêu chảy, cha mẹ nên ghi nhận thời điểm bắt đầu đi ngoài so với thời điểm dùng thuốc, số lần đi ngoài mỗi ngày và tất cả thuốc trẻ đang sử dụng. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá liệu thuốc có liên quan đến triệu chứng hay không.

2.2. Tiêu chảy do nhiễm khuẩn thường biểu hiện thế nào?

Tiêu chảy do nhiễm trùng đường tiêu hóa thường đi kèm một hoặc nhiều triệu chứng như sốt, đau hoặc quặn bụng, nôn ói, mệt mỏi. Một số trường hợp có thể xuất hiện máu hoặc mủ trong phân, đặc biệt khi nguyên nhân liên quan đến một số loại vi khuẩn. Nhiễm virus đường tiêu hóa thường gây phân lỏng, nôn và đôi khi sốt.

Tuy nhiên, đây chỉ là những dấu hiệu gợi ý chứ không thể dùng để khẳng định nguyên nhân. Ví dụ, trẻ đang nhiễm virus có thể tình cờ bắt đầu uống thuốc cùng thời điểm bị tiêu chảy. Ngược lại, một số trường hợp tiêu chảy liên quan đến thuốc cũng có thể xuất hiện triệu chứng tiêu hóa đáng kể.

Không nên cố tự phân biệt nguyên nhân tại nhà nếu trẻ còn nhỏ hoặc tiêu chảy diễn biến nhiều. Cần đưa trẻ đi khám sớm khi có máu hoặc mủ trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, đi ngoài nhiều lần hoặc có dấu hiệu mất nước như khô miệng, ít tiểu, không có nước mắt khi khóc, mắt hoặc má hóp, lừ đừ.

Đặc biệt, cha mẹ không tự ý ngừng kháng sinh, đổi thuốc hoặc cho trẻ dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có hướng dẫn chuyên môn. Với trẻ bị tiêu chảy, bù đủ nước và điện giải là vấn đề quan trọng để phòng mất nước.

3. Tình trạng trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy kéo dài có nguy hiểm không?

Nếu hiện tượng trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy diễn ra kéo dài, lớp niêm mạc ruột sẽ bị bào mòn và tổn thương. Điều này trực tiếp gây ra chứng kém hấp thu dinh dưỡng, khiến cơ thể trẻ không hấp thụ đủ chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất từ thức ăn.

Việc uống kháng sinh bị tiêu chảy nhiều ngày dễ làm bé bị sút cân, mệt mỏi, suy giảm đề kháng và chậm phát triển chiều cao, cân nặng.

Khi bị phân lỏng đi ngoài liên tục do tiêu chảy do thuốc, cơ thể trẻ sẽ bị thất thoát một lượng lớn nước cùng các ion điện giải quan trọng như natri, kali, clorua và bicarbonate. Mất nước và điện giải cấp tính nếu không được bù đắp kịp thời có thể dẫn đến tụt huyết áp, tổn thương thận, co giật hoặc sốc. Đây là nguy cơ nguy hiểm nhất khi bé uống thuốc ho bị tiêu chảy mà phụ huynh tuyệt đối không được coi nhẹ.

4. Cách xử trí an toàn tại nhà khi bé uống thuốc ho bị tiêu chảy là gì?

4.1. Cha mẹ có nên dừng ngay thuốc ho hoặc kháng sinh đang dùng cho trẻ không?

Khi thấy bé uống thuốc ho bị tiêu chảy, cha mẹ không được tự ý dừng đột ngột thuốc kháng sinh đang dùng vì nguy cơ gây kháng thuốc rất cao. Đối với tác dụng phụ của thuốc ho, phụ huynh có thể tạm ngưng các loại sirô chứa sorbitol và trao đổi với bác sĩ để chuyển sang sản phẩm ho khác an toàn hơn.

Nếu nghi ngờ trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy ở mức độ nặng, hãy liên hệ bác sĩ để được điều chỉnh liều lượng hoặc đổi sang nhóm kháng sinh ít ảnh hưởng đến đường ruột hơn.

4.2. Cách bổ sung men vi sinh (probiotics) và Oresol để phục hồi hệ vi sinh đường ruột cho bé như thế nào?

Để bù lượng dịch đã mất khi trẻ uống thuốc bị tiêu chảy, việc uống dung dịch Oresol (ORS) áp suất thẩm thấu thấp là giải pháp hàng đầu. Cha mẹ cần pha đúng tỷ lệ chuẩn và cho bé uống từng muỗng nhỏ liên tục.

Bên cạnh đó, bổ sung men vi sinh (probiotics) giúp tái lập nhanh cân bằng hệ vi sinh ruột. Việc bổ sung thêm kẽm (Zinc) theo khuyến cáo của WHO/UNICEF cũng giúp giảm 25% thời gian đợt tiêu chảy và giảm 30% thể tích phân đi ngoài.

5. Chế độ chăm sóc và dinh dưỡng cho trẻ bị tiêu chảy do tác dụng phụ của thuốc là gì?

Khi bé uống thuốc ho bị tiêu chảy, duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ là chìa khóa giúp niêm mạc ruột tái tạo. Trẻ còn nhỏ nên tiếp tục bú mẹ hoặc uống sữa công thức bình thường. Trẻ lớn nên ăn thực phẩm mềm, dễ tiêu như cháo nạc, thịt gà, cà rốt ninh mềm, sữa chua chứa lợi khuẩn và ngũ cốc.

Các chuyên gia Nhi khoa khuyến cáo không nên bắt trẻ ăn kiêng quá nghiêm ngặt (như chế độ BRAT) vì dễ gây thiếu hụt năng lượng khi trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy.

Phụ huynh cần tránh cho trẻ uống nước ngọt có gas, nước trái cây đóng hộp nhiều đường tổng hợp hoặc ăn đồ chiên xào nhiều dầu mỡ vì chúng làm tăng thẩm thấu, khiến tình trạng tiêu chảy do thuốc trầm trọng hơn.

Trong trường hợp trẻ uống thuốc bị tiêu chảy kèm dấu hiệu bất dung nạp lactose tạm thời, cha mẹ nên tạm thời giảm bớt lượng sữa bò tươi trong vài ngày theo tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.

6. Khi nào cần đưa trẻ uống thuốc bị tiêu chảy đến gặp bác sĩ ngay?

Hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu nhận thấy các dấu hiệu mất nước nguy hiểm: khóc không có nước mắt, mắt lõm sâu, thóp bị lõm (ở trẻ dưới 12 tháng), môi khô nứt nẻ, không đi tiểu hoặc tã không ướt trong 3 giờ liền, trẻ lơ mơ, mệt mỏi khó thức dậy. Diễn tiến mất nước do bé uống thuốc ho bị tiêu chảy ở trẻ nhỏ diễn ra rất nhanh và có thể đe dọa tính mạng chỉ trong vòng 24 giờ.

Nếu trẻ uống thuốc bị tiêu chảy đi kèm sốt cao kéo dài trên 24–48 giờ, nôn trớ liên tục không thể uống được nước hay Oresol, hoặc phân có lẫn máu tươi, nhầy đen, cha mẹ cần đưa bé đi khám ngay.

Tóm lại, tình trạng bé uống thuốc ho bị tiêu chảy đa phần xuất phát từ tác dụng phụ của thuốc ho hoặc do trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy. Chủ động theo dõi triệu chứng, bù nước Oresol đúng cách và duy trì dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp bé nhanh chóng bình phục. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường hoặc nghi ngờ biến chứng, phụ huynh nên chủ động đưa bé đến bệnh viện để được các bác sĩ chuyên khoa thăm khám và hỗ trợ kịp thời.