Tắc ruột do bã thức ăn là gì? Có nguy hiểm không?

Tắc ruột do bã thức ăn có thể khởi phát với những cơn đau bụng quặn, nôn ói, chướng bụng hoặc bí trung đại tiện, thậm chí dẫn đến biến chứng nghiêm trọng nếu không được xử trí sớm. Vậy vì sao những thức ăn tưởng như quen thuộc lại có thể kết tụ thành khối bã và gây tắc ruột? Nhận biết tình trạng này ra sao và cần điều trị bằng phương pháp nào?

1. Tắc ruột do bã thức ăn là gì? Lý do vì sao bã thức ăn gây tắc ruột?

Tắc ruột do bã thức ăn là tình trạng một khối bã được hình thành trong dạ dày rồi di chuyển xuống ruột non, gây cản trở hoặc làm ngưng trệ lưu thông trong lòng ruột. Khối bã có thể gồm chất xơ thực vật, protein động vật, lông tóc hoặc hỗn hợp nhiều thành phần khác nhau. Đây là một dạng cấp cứu ngoại khoa, trong đó nhiều trường hợp cần can thiệp để loại bỏ khối tắc và khôi phục lưu thông đường tiêu hóa.

Bã thức ăn gây tắc ruột thường do sự kết hợp giữa loại thực phẩm được tiêu thụ và khả năng tiêu hóa của mỗi người. Một số yếu tố thuận lợi gồm:

• Ăn nhiều thực phẩm khó tiêu: Những thực phẩm chứa nhiều chất xơ dai, xơ bã hoặc chất chát như hồng, ổi, măng khô, xơ mít… khó được phân giải hoàn toàn. Một số thành phần có thể kết tụ trong môi trường acid dạ dày, tạo thành khối bã đặc và khó di chuyển qua đường tiêu hóa.

• Chức năng dạ dày, tụy suy giảm: Khi độ toan của dịch vị giảm, thiếu enzyme tiêu hóa hoặc chức năng tụy ngoại tiết suy giảm, thức ăn không được phân rã hiệu quả. Các thành phần khó tiêu vì thế có thể tích tụ dần và hình thành khối bã.

• Nhai thức ăn không kỹ: Người cao tuổi, người mất răng, đau răng hoặc sử dụng răng giả không phù hợp có thể gặp khó khăn khi nghiền nhỏ thức ăn. Thức ăn đi xuống dạ dày dưới dạng những mảnh lớn, làm tăng khả năng kết tụ thành bã.

• Tiền sử phẫu thuật hoặc bệnh lý đường tiêu hóa: Người từng phẫu thuật cắt dạ dày, nối vị tràng hoặc có các rối loạn làm giảm nhu động tiêu hóa có thể gặp khó khăn trong quá trình nghiền, nhào trộn và đưa thức ăn xuống ruột. Điều này tạo điều kiện để bã thức ăn hình thành và gây tắc nghẽn.

• Tiêu thụ quá nhiều chất xơ trong một số trường hợp: Chất xơ cần thiết cho sức khỏe tiêu hóa nhưng nếu ăn quá nhiều thực phẩm giàu chất xơ khó tiêu, đặc biệt khi khả năng nhai và tiêu hóa suy giảm, các thành phần xơ có thể tích tụ thành khối bã.

Như vậy, bã thức ăn gây tắc ruột không chỉ liên quan đến loại thực phẩm được ăn mà còn phụ thuộc vào khả năng nhai, chức năng dạ dày – tụy và tình trạng đường tiêu hóa. Việc ăn chậm, nhai kỹ và lựa chọn thực phẩm phù hợp với khả năng tiêu hóa có thể giúp hạn chế nguy cơ hình thành khối bã.

2. Tắc ruột do bã thức ăn có nguy hiểm không?

Tắc ruột do bã thức ăn có nguy hiểm không? Câu trả lời là CÓ. Đây là tình trạng cần được phát hiện và xử trí kịp thời vì khối bã gây cản trở lưu thông trong lòng ruột, làm đoạn ruột phía trên vị trí tắc nhanh chóng bị trướng, ứ đọng dịch và hơi. Áp lực trong lòng ruột tăng lên có thể làm ảnh hưởng đến tuần hoàn, gây tổn thương thành ruột và dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng.

Khi tắc nghẽn kéo dài, các biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra gồm:

2.1. Tổn thương thành ruột, hoại tử và thủng ruột

Đoạn ruột phía trên vị trí tắc bị căng giãn do hơi và dịch tích tụ. Áp lực tăng cao làm cản trở tuần hoàn tĩnh mạch, giảm tưới máu mao mạch, khiến niêm mạc ruột phù nề, xung huyết và tổn thương. Nếu tình trạng thiếu máu kéo dài, thành ruột có thể bị hoại tử, mỏng đi và cuối cùng dẫn đến thủng ruột.

2.2. Viêm phúc mạc và nhiễm trùng nặng

Khi ruột bị thủng, dịch tiêu hóa cùng vi khuẩn trong đường ruột có thể tràn vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc. Nếu không được xử trí sớm, nhiễm trùng có thể lan rộng, gây nhiễm độc, nhiễm trùng nặng và đe dọa tính mạng.

2.3. Mất nước, rối loạn điện giải và suy thận

Người bị tắc ruột do thức ăn có thể nôn nhiều, trong khi dịch và chất điện giải tiếp tục bị ứ đọng trong lòng ruột. Tình trạng này khiến cơ thể mất nước, rối loạn điện giải và mất cân bằng kiềm toan. Nếu diễn biến nặng, người bệnh có thể tụt huyết áp và xuất hiện suy thận cơ năng, thậm chí tiến triển thành suy đa tạng.

2.4. Ảnh hưởng đến hô hấp

Tình trạng chướng bụng và lượng hơi, dịch tích tụ trong ổ bụng có thể đẩy cơ hoành lên cao. Cùng với việc người bệnh hạn chế các động tác hô hấp do đau và khó chịu, thông khí phổi có thể bị giảm, từ đó ảnh hưởng đến khả năng bù trừ của cơ thể.

Như vậy, tắc ruột do bã thức ăn không phải tình trạng nên tự theo dõi tại nhà. Nếu không được chẩn đoán và xử trí kịp thời, bệnh có thể gây hoại tử, thủng ruột, viêm phúc mạc, mất nước, rối loạn điện giải và suy thận, thậm chí đe dọa tính mạng. Khi có biểu hiện nghi ngờ tắc ruột, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế để thăm khám và xử trí sớm.

3. Tắc ruột do bã thức ăn có triệu chứng gì?

Tắc ruột do bã thức ăn thường biểu hiện bằng các triệu chứng tắc ruột điển hình. Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng xuất hiện đầy đủ tất cả các dấu hiệu. Mức độ triệu chứng có thể thay đổi tùy vị trí và mức độ tắc nghẽn.

Các triệu chứng tắc ruột do bã thức ăn gây ra gồm:

• Đau bụng quặn từng cơn: Đây là dấu hiệu thường gặp, có thể xuất hiện đột ngột và tăng dần về mức độ. Cơn đau thường bắt đầu ở vùng trên rốn, quanh rốn hoặc một bên bụng, sau đó có thể lan rộng. Đau từng cơn có liên quan đến sự tăng nhu động và phản nhu động của ruột khi cơ thể cố gắng đẩy khối bã qua vị trí tắc.

• Buồn nôn và nôn: Người bệnh có thể buồn nôn hoặc nôn nhiều lần. Ban đầu, chất nôn thường là thức ăn hoặc dịch dạ dày, sau đó có thể chuyển thành dịch mật và dịch tiêu hóa. Nếu nôn ra dịch có mùi giống phân, đây có thể là dấu hiệu tắc ruột đã diễn biến nặng và cần được xử trí y tế kịp thời.

• Bí trung đại tiện: Người bệnh không thể trung tiện hoặc đi đại tiện do các chất trong lòng ruột không thể lưu thông qua vị trí tắc. Đây là dấu hiệu quan trọng của tắc ruột nhưng đôi khi dễ bị bỏ qua hoặc khó nhận biết ở giai đoạn đầu.

• Chướng bụng: Hơi và dịch tích tụ phía trên vị trí tắc khiến bụng ngày càng căng, chướng và gây cảm giác đầy tức, khó chịu. Mức độ chướng bụng có thể tăng dần khi tình trạng tắc nghẽn kéo dài.

• Mệt mỏi, mất nước hoặc tụt huyết áp: Khi bệnh diễn tiến nặng, đặc biệt nếu người bệnh nôn nhiều và kéo dài, cơ thể có thể bị mất nước, rối loạn điện giải. Một số trường hợp xuất hiện mạch nhanh, tụt huyết áp, mệt lả hoặc lơ mơ.

Khi xuất hiện đau bụng từng cơn kèm nôn, chướng bụng và bí trung đại tiện, người bệnh cần được thăm khám sớm. Đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo tắc ruột do bã thức ăn và không nên tự điều trị tại nhà.

4. Điều trị tắc ruột do bã thức ăn như thế nào?

Mục tiêu của điều trị tắc ruột do bã thức ăn là giải phóng vị trí tắc nghẽn, khôi phục lưu thông trong lòng ruột và xử lý các rối loạn về nước, điện giải do tình trạng tắc ruột gây ra. Tùy vị trí khối bã, mức độ tắc nghẽn và tình trạng của người bệnh, bác sĩ có thể lựa chọn điều trị bảo tồn, nội soi hoặc phẫu thuật.

4.1. Điều trị nội khoa bảo tồn

Với trường hợp tắc ruột do bã thức ăn ở giai đoạn sớm, chưa có dấu hiệu tổn thương hoặc hoại tử ruột, người bệnh có thể được điều trị bằng các biện pháp:

• Đặt sonde dạ dày để hút dịch, giảm áp lực trong đường tiêu hóa.

• Truyền dịch và bù điện giải nhằm khắc phục tình trạng mất nước, rối loạn điện giải.

• Sử dụng một số dung dịch đặc biệt qua đường uống hoặc sonde để làm mềm, phân rã khối bã thức ăn, giúp khối bã có thể được đào thải tự nhiên.

4.2. Nội soi gắp bã thức ăn

Khi khối bã còn nằm trong dạ dày hoặc ở đoạn cao của ruột non, bác sĩ có thể chỉ định nội soi tiêu hóa. Các dụng cụ chuyên dụng như rọ hoặc thòng lọng được đưa qua ống nội soi để phân nhỏ và lấy khối bã ra ngoài, giúp hạn chế phải phẫu thuật mở.

4.3. Phẫu thuật lấy hoặc đẩy khối bã

Nếu điều trị bảo tồn không đạt hiệu quả, khối bã gây tắc nghẽn ở ruột non hoặc xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu, hoại tử ruột, người bệnh có thể cần phẫu thuật. Tùy tình trạng thực tế, bác sĩ có thể mở lòng ruột để lấy khối bã hoặc cắt bỏ đoạn ruột đã hoại tử.

Trong một số trường hợp bán tắc hoặc tắc ruột cơ học hoàn toàn do bã thức ăn đang di chuyển trong ruột non, phẫu thuật nội soi hoặc nội soi hỗ trợ có thể được thực hiện để đưa khối bã xuống đại tràng mà không cần mở ống tiêu hóa. Sau khi gây mê nội khí quản, bác sĩ đưa các dụng cụ nội soi vào ổ bụng, xác định vị trí tắc nghẽn và dùng kẹp không gây tổn thương để nhẹ nhàng đẩy khối bã di chuyển dọc theo ruột cho đến khi xuống đại tràng. Khi cần thiết, phẫu thuật viên có thể kết hợp đường rạch nhỏ hoặc dụng cụ hỗ trợ bằng tay để xử lý khối bã bị mắc kẹt chắc trong quai ruột.

Sau khi đưa được khối bã xuống đại tràng, bác sĩ kiểm tra toàn bộ đường tiêu hóa từ dạ dày, tá tràng trở xuống để phát hiện và xử lý những khối bã khác nếu còn tồn tại. Trong quá trình phẫu thuật, cần thao tác nhẹ nhàng để hạn chế rách thanh mạc ruột hoặc tổn thương mạc treo gây chảy máu, tụ máu.

Tắc ruột do bã thức ăn cần được phát hiện và xử trí sớm để tránh tình trạng tắc nghẽn kéo dài gây tổn thương thành ruột, hoại tử hoặc thủng ruột. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể lựa chọn điều trị bảo tồn, nội soi lấy bã hoặc phẫu thuật. Khi xuất hiện đau bụng quặn, nôn, chướng bụng và bí trung đại tiện, người bệnh không nên tự theo dõi tại nhà mà cần đi khám để được xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp.