Vì sao bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc hơn?

Câu chuyện về bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc lâu hơn luôn khiến nhiều người lo lắng và thắc mắc: liệu điều này có thật không? Vì sao có người phát bệnh chỉ sau vài tháng, trong khi người khác lại mất nhiều năm mới xuất hiện triệu chứng? Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ virus dại xâm nhập và phát triển trong cơ thể như thế nào, từ đó lý giải nguyên nhân vì sao thời gian ủ bệnh lại khác nhau ở mỗi người, kể cả những trường hợp kéo dài đầy bí ẩn.

1. Vì sao bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc lâu hơn?

Bệnh dại, hay còn gọi là rabies, là một bệnh truyền nhiễm do virus rabies gây ra, thuộc họ Rhabdoviridae. Đây là bệnh lý nguy hiểm, gần như 100% tử vong một khi triệu chứng xuất hiện, nhưng có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vaccine sau tiếp xúc.

Một trong những đặc trưng nổi bật của bệnh là thời gian ủ bệnh rất biến động, thường từ 1-3 tháng nhưng có thể bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc hơn trong các trường hợp hiếm gặp. Vậy vì sao bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc lâu hơn như vậy? Tại sao hệ miễn dịch không tiêu diệt nó, và tại sao nó không tấn công não bộ ngay lập tức? Dựa trên các nghiên cứu về virus học thần kinh, dưới đây là các giả thuyết khoa học hàng đầu giải thích cho hiện tượng này:

1.1. Cơ chế cô lập tại vùng cơ của bệnh nhân

Đây là giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất để giải thích cho việc bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc đôi khi là 20 năm. Khi bị động vật cắn, virus dại xâm nhập vào cơ thể qua vết thương. Thay vì đi ngay vào dây thần kinh, virus có thể xâm nhập vào các tế bào cơ vân tại vị trí vết cắn. Tại đây, chúng tồn tại ở trạng thái gần như tiềm ẩn:

Virus có thể nhân lên ở mức độ cực thấp bên trong tế bào cơ, vừa đủ để tồn tại nhưng không đủ nhiều để phá vỡ tế bào và tràn ra ngoài.
Chúng lợi dụng các cấu trúc nội bào để “trốn” sự giám sát của hệ miễn dịch. Do không phá hủy tế bào ồ ạt, hệ thống cảnh báo của cơ thể không được kích hoạt mạnh mẽ.
Chỉ khi có một tác nhân kích thích nào đó (căng thẳng thần kinh, suy giảm miễn dịch, chấn thương vật lý tại vùng cũ…), virus mới phá vỡ trạng thái cân bằng, xâm nhập vào các đầu mút thần kinh cơ và bắt đầu hành trình di chuyển về não bộ.

1.2. Sự di chuyển ngược chiều chậm chạp

Một khi virus đã xâm nhập vào dây thần kinh ngoại biên, nó phải di chuyển ngược dòng (từ ngón tay/chân về tủy sống rồi lên não). Quá trình này gọi là vận chuyển sợi trục ngược chiều.

Thông thường, tốc độ di chuyển của virus dại là khoảng 12 – 100 mm/ngày. Với tốc độ này, ngay cả vết cắn ở chân cũng chỉ mất vài tháng để virus lên đến não.
Tuy nhiên, trong các ca ủ bệnh lâu năm, các nhà khoa học tin rằng virus có thể bị “mắc kẹt” hoặc tạm dừng tại các hạch thần kinh rễ sau hoặc các đám rối thần kinh. Tại đây, virus có thể chuyển sang trạng thái “ngủ đông” tương tự như cách virus Herpes (gây bệnh thủy đậu/zona) ẩn mình trong dây thần kinh hàng chục năm.

1.3. Chiến thuật “tàng hình” miễn dịch

Virus dại có khả năng né tránh hệ miễn dịch rất tinh vi:

Hàng rào máu não: Virus dại là loại hướng thần kinh. Nó di chuyển bên trong các sợi dây thần kinh, nơi mà các tế bào bạch cầu và kháng thể trong máu rất khó tiếp cận.
Ức chế Apoptosis (Chết tế bào theo chương trình): Các nghiên cứu chỉ ra rằng virus dại sản xuất ra các protein đặc biệt giúp ngăn chặn tế bào thần kinh bị nhiễm bệnh tự hủy. Việc giữ cho tế bào vật chủ sống sót giúp virus có nơi trú ẩn an toàn lâu dài mà không bị lộ diện.
Kháng nguyên thấp: Lượng virus trong giai đoạn ủ bệnh rất thấp và nằm sâu trong mô, không đủ để kích thích cơ thể sản sinh ra lượng kháng thể trung hòa cần thiết để tiêu diệt mầm bệnh.

bệnh dại ủ bệnh 10 năm — Bệnh dại ủ bệnh 10 năm do virus có khả năng “ẩn nấp” trong cơ

2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thời gian ủ bệnh

Các báo cáo trường hợp gần đây từ Hoa Kỳ và Sydney cho thấy bệnh dại đôi khi có thể có thời gian ủ bệnh rất dài (2-19 năm sau khi phơi nhiễm). Một báo cáo khác đã phát hiện một trường hợp viêm não do virus dại ở một nam giới 48 tuổi với thời gian ủ bệnh dài bất thường, trước đây nghi ngờ là hơn 20 năm.

Vậy tại sao người này ủ bệnh 1 tháng, 1 năm, 2 năm, người kia lại gặp tình trạng bệnh dại ủ bệnh 10 năm hoặc lâu hơn? Thời gian ủ bệnh phụ thuộc vào sự tương tác phức tạp của các yếu tố sau:

Vị trí vết cắn:

Gần thần kinh trung ương: Vết cắn ở đầu, mặt, cổ thường có thời gian ủ bệnh ngắn nhất do khoảng cách đến não rất gần và khu vực này tập trung nhiều dây thần kinh.
Xa thần kinh trung ương: Vết cắn ở bàn chân, bàn tay thường có thời gian ủ bệnh dài hơn.

Tải lượng virus:

Nếu lượng virus xâm nhập ban đầu ít, chúng cần nhiều thời gian hơn để nhân lên tại cơ bắp trước khi đủ sức tấn công vào dây thần kinh. Đây có thể là yếu tố then chốt trong các ca bệnh kéo dài hàng thập kỷ: một lượng virus rất nhỏ “nằm vùng” và phát triển cực chậm.

Mức độ nghiêm trọng của vết thương:

Vết thương sâu, dập nát tạo điều kiện cho virus tiếp xúc trực tiếp với nhiều đầu dây thần kinh hơn, dẫn đến ủ bệnh ngắn.
Vết xước nhẹ hoặc vết cắn nông có thể khiến virus kẹt lại ở lớp biểu mô hoặc cơ nông lâu hơn.

Chủng virus:

Như trong trường hợp bệnh nhân người Mỹ gốc Philippines kể trên, chủng virus có nguồn gốc từ chó (canine rabies) được cho là có khả năng thích nghi và ủ bệnh lâu dài hơn so với một số biến thể khác.

Như vậy, những trường hợp hiếm gặp “bệnh dại ủ bệnh 10 năm” hay thậm chí lâu hơn, dù rất ít khi xảy ra những vẫn là lời cảnh báo về tính chất nguy hiểm và khó lường của virus dại. Câu hỏi “bệnh dại ủ bệnh bao nhiêu năm” không có một đáp án cố định, nhưng điều quan trọng nhất cần ghi nhớ là: một khi virus đã xâm nhập và di chuyển đến hệ thần kinh trung ương, bệnh sẽ bùng phát với tỷ lệ tử vong gần như 100%. Do đó, việc tiêm phòng dại ngay sau khi bị động vật nghi nhiễm cắn, dù vết thương nhỏ, là biện pháp duy nhất và bắt buộc để phòng ngừa thảm kịch này.

Nguồn tài liệu tham khảo: WHO