Tại sao bệnh dại lại sợ nước

Một trong những triệu chứng đặc trưng và gây ám ảnh nhất của bệnh dại chính là chứng sợ nước. Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi “tại sao bệnh dại lại sợ nước” hay cụ thể hơn “tại sao người bị bệnh dại lại sợ nước”. Hiểu được cơ chế đằng sau hiện tượng này không chỉ giải đáp thắc mắc mà còn giúp nhận diện bệnh rõ hơn. Bài viết sẽ làm sáng tỏ nguyên nhân gây nên nỗi sợ đặc biệt này, cũng như mối liên hệ của nó với quá trình phát triển bệnh.

1.  Hiện tượng sợ nước ở người bị bệnh dại là gì?

Bệnh dại hay còn gọi là rabies, là một bệnh truyền nhiễm do virus rabies gây ra, thuộc họ Rhabdoviridae. Virus này lây lan chủ yếu qua nước bọt của động vật nhiễm bệnh, thường qua vết cắn, cào hoặc liếm vào vết thương hở. Ở người, bệnh có tỷ lệ tử vong gần như 100% một khi triệu chứng lâm sàng xuất hiện, khiến nó trở thành một trong những bệnh nguy hiểm nhất thế giới.

Vậy hiện tượng bệnh dại sợ nước là gì? Hydrophobia (Chứng sợ nước) trong bệnh dại không phải là nỗi sợ nước về mặt tâm trí, mà là một phản xạ co thắt cơ cực độ không thể kiểm soát của cơ thể.

Nhiều người lầm tưởng rằng “sợ nước” trong bệnh dại là một nỗi sợ hãi mang tính tâm lý (như sợ độ cao), tức là bệnh nhân sợ hãi khi nhìn thấy nước. Tuy nhiên, thực tế y học lại phức tạp và đau đớn hơn nhiều.

Cụ thể, khi người bệnh cố gắng uống nước, hoặc thậm chí chỉ cần nghe tiếng nước chảy, nhìn thấy cốc nước, hay có ý định uống nước, cơ thể họ sẽ ngay lập tức phản ứng bằng những cơn co thắt dữ dội ở các cơ họng (hầu họng) và thanh quản. Những cơn co thắt này gây ra đau đớn tột cùng, cảm giác nghẹt thở và sặc. Người nhiễm bệnh sau đó trở nên sợ nước vì chỉ cần nghĩ đến nước cũng có thể khiến cổ họng họ co giật dữ dội và đau đớn.

Do đó, dù bệnh nhân rất khát nước (do sốt cao và mất nước), họ vẫn hoảng sợ và từ chối uống nước vì cơ thể đã ghi nhớ nỗi đau đớn kinh hoàng mà hành động nuốt gây ra. Đây là một phản xạ có điều kiện bệnh lý được hình thành rất nhanh chóng.

2. Tại sao bệnh dại lại sợ nước?

Tiếp theo hãy cùng đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “tại sao bị dại lại sợ nước”. Để hiểu tại sao bị bệnh dại lại sợ nước, chúng ta cần đi sâu vào cơ chế tấn công của virus đối với hệ thần kinh trung ương và chiến lược sinh tồn của virus.

• Virus tấn công và di chuyển lên Hệ thần kinh trung ương, nó gây viêm não và tổn thương các vùng cụ thể. 
• Không giống như các loại viêm não khác gây tổn thương lan tỏa, virus dại có ái lực đặc biệt với thân não (brainstem) – đặc biệt là nhân hoài nghi, khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát các chức năng sống còn tự động như nhịp tim, hô hấp và phản xạ nuốt.
• Virus làm rối loạn hoạt động của các tế bào thần kinh tại nhân hoài nghi, khiến chúng trở nên quá mẫn cảm. Khi bệnh nhân thực hiện động tác nuốt (cần sự phối hợp nhịp nhàng của các cơ), sự tổn thương thần kinh khiến các cơ họng và thanh quản co thắt dữ dội, không đồng bộ. Thay vì đẩy nước xuống thực quản, các cơ này co chặt lại, gây đau đớn và chặn đường thở tạm thời.
• Bên cạnh việc co thắt cơ nuốt, virus dại còn kích hoạt một phản xạ hô hấp bất thường gọi là co thắt cơ hít vào. Khi nước chạm vào niêm mạc họng, tín hiệu cảm giác được gửi về não. Do hệ thần kinh bị virus “tấn công”, não bộ phản hồi sai lệch bằng cách kích hoạt một cơn co thắt mạnh của cơ hoành và các cơ hô hấp phụ. Kết quả là bệnh nhân cảm thấy như bị bóp nghẹt, không thể thở được trong vài giây.

Sự kết hợp giữa đau đớn khi nuốt và cảm giác ngạt thở tạo nên một nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với nước.

Tại sao virus lại phát triển cơ chế phức tạp này? Các nhà khoa học cho rằng đây là một sự thích nghi tiến hóa tinh vi của virus dại để tối đa hóa khả năng lây truyền:

• Virus dại tập trung với mật độ rất cao trong tuyến nước bọt của vật chủ.
• Nếu vật chủ nuốt nước bọt hoặc uống nước, virus sẽ trôi xuống dạ dày và bị tiêu diệt bởi axit, giảm khả năng lây lan.
• Bằng cách gây ra chứng co thắt đau đớn khi nuốt, virus ngăn cản vật chủ nuốt. Điều này khiến nước bọt chứa đầy virus ứ đọng trong miệng (gây hiện tượng sủi bọt mép).
• Kết hợp với tính hung hăng do tổn thương não, vật chủ sẽ dễ cắn và truyền lượng virus khổng lồ đó sang nạn nhân mới.

3. Người bị bệnh dại sợ nước có nguy hiểm không? Tiên lượng ra sao?

Phía trên là cơ chế gải thích tại sao bệnh dại lại sợ nước, vậy khi người bị bệnh dại sợ nước có nguy hiểm không? Câu trả lời ngắn gọn là: Vô cùng nguy hiểm và gần như tuyệt vọng. Khi một bệnh nhân bắt đầu biểu hiện triệu chứng sợ nước, điều đó có nghĩa là:

• Virus đã hoàn thành việc di chuyển từ vết cắn vào đến não bộ.
• Virus đã nhân lên và gây tổn thương sâu sắc cấu trúc não.
• Bệnh đã chuyển sang giai đoạn viêm não hay còn gọi là thể dại hung dữ.

Chứng sợ nước không phải là dấu hiệu cảnh báo sớm, mà là dấu hiệu của giai đoạn toàn phát thần kinh cấp tính. Sau khi triệu chứng sợ nước xuất hiện, bệnh nhân sẽ trải qua các đợt co thắt xen kẽ với những khoảng thời gian tỉnh táo và lo âu cực độ. Tình trạng mất nước và kiệt sức diễn ra nhanh chóng do không thể ăn uống. Trong vòng vài ngày (thường là 2-10 ngày), bệnh nhân sẽ rơi vào hôn mê và tử vong do suy hô hấp hoặc ngưng tim.

Theo các thống kê y tế toàn cầu, một khi các triệu chứng lâm sàng của bệnh dại (như sợ nước, sợ gió, kích động) xuất hiện, tỉ lệ tử vong là gần 100%. Hiện nay, y học thế giới chưa có phác đồ điều trị đặc hiệu nào có thể cứu sống bệnh nhân ở giai đoạn này một cách nhất quán.

Dù có các biện pháp hỗ trợ tích cực (như phác đồ Milwaukee từng được thử nghiệm), số ca sống sót trên toàn thế giới chỉ đếm trên đầu ngón tay và thường để lại di chứng thần kinh nặng nề. Do đó, sự xuất hiện của chứng sợ nước được xem là một bản án tử hình.

Tóm lại, việc giải đáp câu hỏi “tại sao bệnh dại lại sợ nước” đã làm sáng tỏ cơ chế bệnh sinh phức tạp liên quan đến virus tấn công hệ thần kinh. Đây không chỉ là một triệu chứng đặc trưng mà còn là dấu hiệu tiên lượng nặng, báo hiệu giai đoạn cuối của bệnh. Do đó, khi thấy người hoặc động vật có biểu hiện này, cần tuyệt đối tránh tiếp xúc và báo ngay cho cơ quan y tế để được xử lý an toàn.

Nguồn tài liệu tham khảo: Cleveland Clinic, WHO,