Cách phòng bệnh dại trước và sau tiếp xúc

Bệnh dại là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất hiện nay, vì khi đã phát triệu chứng thì gần như 100% tử vong. Phòng bệnh dại trước khi tiếp xúc giúp chủ động bảo vệ, còn phòng bệnh sau tiếp xúc là biện pháp cứu sống khi đã phơi nhiễm. Cả hai đều đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn căn bệnh nguy hiểm này, bảo vệ tính mạng cho bản thân và cộng đồng.

1. Vì sao cần phòng bệnh dại trước và sau tiếp xúc?

Phòng bệnh dại trước khi tiếp xúc giúp cơ thể chủ động tạo kháng thể để tự bảo vệ. Khi đã được tiêm phòng đầy đủ, cơ thể có sẵn hàng rào miễn dịch, từ đó giảm nguy cơ mắc bệnh nếu không may bị chó, mèo cắn. Trong trường hợp xảy ra phơi nhiễm, việc điều trị cũng đơn giản hơn và thường không cần sử dụng huyết thanh kháng dại.

Đối với phòng bệnh dại sau tiếp xúc, khi bị động vật nghi dại cắn, vi-rút chưa xâm nhập ngay vào não mà di chuyển chậm dọc theo dây thần kinh. Khoảng thời gian này được xem là “thời gian vàng” để xử trí kịp thời nhằm ngăn chặn vi-rút phát triển và bảo vệ tính mạng.

2. Cách phòng bệnh dại trước khi tiếp xúc

Phòng bệnh dại trước khi tiếp xúc áp dụng cho những người có nguy cơ cao, thường xuyên tiếp xúc với vi-rút dại:

Nhân viên phòng thí nghiệm nghiên cứu bệnh dại
Người sản xuất sinh phẩm phòng bệnh
Bác sĩ thú y, kiểm lâm, người làm việc với động vật hoang dã
Người thám hiểm hang động và những người thường xuyên tiếp xúc với dơi.

Biện pháp dự phòng chủ yếu là tiêm vắc-xin phòng dại, không cần sử dụng huyết thanh kháng dại. Phác đồ tiêm cơ bản gồm 3 mũi vào các ngày 0, 7 và 21 hoặc 28.

Sau khi tiêm đủ mũi cơ bản, người thuộc nhóm nguy cơ cần xét nghiệm hiệu giá kháng thể định kỳ. Nếu tiếp xúc liên tục với nguồn bệnh, xét nghiệm mỗi 6 tháng; nếu tiếp xúc không thường xuyên, xét nghiệm mỗi 2 năm. Trường hợp nồng độ kháng thể trung hòa thấp hơn 0,5 IU/ml thì cần tiêm nhắc lại 1 liều vắc-xin để duy trì miễn dịch.

Việc tiêm phòng trước tiếp xúc giúp cơ thể chủ động tạo kháng thể, giảm nguy cơ mắc bệnh và tăng khả năng bảo vệ khi không may bị phơi nhiễm.

3. Cách phòng bệnh dại sau tiếp xúc

Ngoài việc nên phòng bệnh dại trước khi tiếp xúc, phòng bệnh dại sau tiếp xúc cũng rất quan trọng. Biện pháp này được áp dụng khi có tiếp xúc với động vật nghi dại hoặc không theo dõi được con vật. Mức độ tiếp xúc được chia thành 3 nhóm:

Nhóm I: Sờ, cho động vật ăn hoặc bị liếm trên da lành. Trường hợp này không cần điều trị dự phòng.
Nhóm II: Bị cắn nhẹ, trầy xước da không chảy máu. Cần xử lý vết thương ngay và tiêm vắc-xin phòng dại.
Nhóm III: Vết cắn xuyên da, liếm vào vùng da tổn thương, nước bọt dính vào niêm mạc hoặc có tiếp xúc với dơi. Đây là nhóm nguy cơ cao, bắt buộc tiêm vắc-xin kết hợp huyết thanh kháng dại.

3.1. Xử trí vết thương

Ngay khi bị cắn hoặc trầy xước, cách phòng tránh bệnh dại là cần rửa kỹ vết thương dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút, có thể dùng thêm xà phòng. Sau đó sát trùng bằng cồn 70 độ hoặc dung dịch i-ốt. Không nên khâu kín vết thương ngay. Nếu bắt buộc phải khâu, cần tiêm huyết thanh kháng dại trước và trì hoãn khâu vài giờ.

Trường hợp vết thương sâu, chảy máu, nằm ở đầu, mặt, cổ hoặc vùng sinh dục được xếp vào nhóm III và phải tiêm huyết thanh trực tiếp quanh vết thương. Ngoài ra, cần tiêm phòng uốn ván và dùng kháng sinh nếu có nguy cơ nhiễm trùng.

3.2. Tiêm huyết thanh kháng dại

Áp dụng cho tất cả trường hợp thuộc nhóm III (và nhóm II ở người suy giảm miễn dịch).

Huyết thanh nguồn gốc người: liều 20 IU/kg.
Huyết thanh nguồn gốc ngựa: liều 40 IU/kg. Nếu chưa tiêm được ngay cùng mũi vắc-xin đầu tiên, có thể trì hoãn tối đa 7 ngày. Không tiêm huyết thanh cho người đã được chủng ngừa đầy đủ trước đó.

3.2. Tiêm vắc xin phòng dại

Áp dụng cho người thuộc nhóm II và III:

Người chưa có miễn dịch: tiêm 5 mũi vào các ngày 0, 3, 7, 14 và 28 hoặc 30.
Người đã tiêm phòng đầy đủ trước đó hoặc có hiệu giá kháng thể ≥ 0,5 IU/ml: chỉ cần 2 mũi vào ngày 0 và ngày 3.

Việc xử trí sớm và tuân thủ đúng phác đồ tiêm phòng bệnh dại sau khi tiếp xúc là yếu tố quyết định giúp ngăn chặn vi-rút dại xâm nhập hệ thần kinh, bảo vệ tính mạng người bệnh.

Cách phòng bệnh dại trước khi tiếp xúc và sau tiếp xúc đều đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát căn bệnh nguy hiểm này. Tiêm phòng trước giúp cơ thể tạo sẵn kháng thể bảo vệ, trong khi xử trí và tiêm phòng kịp thời sau khi bị cắn là “chìa khóa” để ngăn bệnh phát triển. Chủ động phòng ngừa và tuân thủ hướng dẫn y tế chính là cách tốt nhất để tránh nguy cơ tử vong do bệnh dại.

Nguồn thông tin tham khảo: Cục Y tế Dự phòng Việt Nam