Thuốc lợi tiểu cho người già: Cách dùng an toàn và hiệu quả

Việc dùng thuốc lợi tiểu cho người già cần thận trọng, bởi cơ thể người cao tuổi nhạy cảm và dễ gặp tác dụng phụ. Vấn đề quan trọng là làm sao vừa điều trị hiệu quả vừa đảm bảo an toàn. Bài viết này sẽ hướng dẫn chi tiết cách sử dụng, liều lượng và những lưu ý quan trọng khi áp dụng thuốc lợi tiểu cho người cao tuổi.

1. Khi nào dùng thuốc lợi tiểu cho người già

Ở người cao tuổi, hệ thống sinh lý cơ thể đã có nhiều thay đổi so với người trẻ: mạch máu cứng hơn, chức năng thận giảm sút và cơ chế báo khát của não bộ hoạt động kém hiệu quả. Chính vì vậy, việc dùng thuốc lợi tiểu đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt để tránh biến chứng nguy hiểm.

Thuốc lợi tiểu không phải là thuốc bổ, nó là thuốc điều trị đặc hiệu. Bác sĩ thường chỉ định thuốc lợi tiểu cho người già trong 3 trường hợp chính sau:

Tăng huyết áp (Đặc biệt là Tăng huyết áp tâm thu đơn độc): Đây là chỉ định phổ biến nhất. Các hướng dẫn điều trị quốc tế (như JNC 8 hoặc VSH) thường khuyến cáo thuốc lợi tiểu nhóm Thiazide là lựa chọn đầu tay hoặc phối hợp để kiểm soát huyết áp ở người cao tuổi, giúp giảm nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim.
Suy tim sung huyết: Thuốc lợi tiểu giúp thận đào thải lượng nước dư thừa này ra ngoài, giảm gánh nặng cho tim và giúp người bệnh dễ thở hơn.
Các bệnh lý gây ứ nước khác: Bao gồm xơ gan cổ trướng, bệnh thận mạn tính hoặc hội chứng thận hư. Trong những trường hợp này, thận mất khả năng cân bằng dịch, cần sự hỗ trợ của thuốc để thải độc và nước.

Một nghiên cứu năm 2024 từ NEJM cho thấy ở người cao tuổi sức khoẻ yếu, việc tiếp tục thuốc lợi tiểu có thể cần thiết nếu ngừng thuốc dẫn đến tăng huyết áp hoặc suy tim tái phát, trong đó 50% bệnh nhân cần tái khởi động thuốc lợi tiểu cho người già sau khi thử ngừng.

2. Vì sao người già cần dùng thuốc lợi tiểu thận trọng hơn

Thuốc lợi tiểu cho người già cần dùng thận trọng hơn vì những lý do sau:

Thay đổi dược động học: Thận suy giảm khiến thuốc tích tụ, tăng nguy cơ mất nước và suy thận cấp. Hệ renin-aldosterone giảm ở người già làm thuốc lợi tiểu dễ gây hạ kali, hạ magie, đặc biệt khi kết hợp với digitalis, có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim.
Nguy cơ té ngã: Thuốc lợi tiểu có thể gây chóng mặt, hạ huyết áp tư thế và tiểu đêm, làm tăng nguy cơ ngã gãy xương ở người cao tuổi.
Rối loạn điện giải: Hạ natri hoặc hạ kali máu do thuốc gây mệt mỏi, rối loạn nhận thức và tăng nguy cơ gãy xương.
Tương tác thuốc: Ở người dùng nhiều thuốc, lợi tiểu có thể làm giảm hiệu quả của thuốc ức chế men chuyển angiotensin và tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch.

3. Các nhóm thuốc lợi tiểu cho người già

Bác sĩ sẽ lựa chọn nhóm thuốc lợi tiểu cho người già dựa trên mức độ bệnh và chức năng thận của bệnh nhân:

Nhóm Thiazide: (Ví dụ: Hydrochlorothiazide, Indapamide). Thường dùng cho tăng huyết áp nhẹ đến trung bình. Tác dụng lợi tiểu vừa phải, kéo dài. Indapamide thường được ưu tiên hơn Hydrochlorothiazide cho người cao tuổi vì ít ảnh hưởng đến đường huyết và mỡ máu hơn
Nhóm lợi tiểu quai: Ví dụ: Furosemide (Lasix). Dùng cho suy tim, phù phổi, hoặc suy thận (khi nhóm Thiazide không còn hiệu quả). Tác dụng rất mạnh và nhanh. Dễ gây tiểu gấp, làm tăng nguy cơ té ngã trong nhà vệ sinh hoặc són tiểu. Cần theo dõi sát Kali máu.
Nhóm lợi tiểu giữ Kali: (Ví dụ: Spironolactone). Thường phối hợp với các thuốc trên để trị suy tim hoặc để bù trừ tác dụng mất Kali. Tuyệt đối thận trọng nếu người già đang dùng kèm thuốc ức chế men chuyển (trị huyết áp) hoặc có suy thận, vì nguy cơ tăng Kali máu có thể gây ngưng tim đột ngột.

4. Cách sử dụng thuốc lợi tiểu cho người già an toàn

Cách sử dụng thuốc lợi tiểu cho người già an toàn cần tập trung vào theo dõi sát và dùng thuốc đúng nguyên tắc. Do người cao tuổi thường khó nhận biết và mô tả triệu chứng, gia đình cần chú ý các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, lú lẫn, buồn nôn, yếu cơ do rối loạn điện giải; hoa mắt, chóng mặt khi đứng lên do tụt huyết áp tư thế; tiểu đêm gây mất ngủ và dễ té ngã; xuất hiện cơn gout, hoặc són tiểu.

Để hạn chế rủi ro, nên áp dụng nguyên tắc “bắt đầu liều thấp, tăng liều chậm” và lưu ý như sau:

Thuốc lợi tiểu nên uống vào buổi sáng sau ăn; nếu dùng 2 lần/ngày, liều thứ hai uống trước 16 giờ để tránh tiểu đêm. Khi thay đổi tư thế, người già cần nằm – ngồi – đứng từ từ để tránh tụt huyết áp.
Gia đình nên theo dõi cân nặng và huyết áp hằng ngày; nếu cân nặng tăng nhanh hoặc giảm quá nhanh, cần báo bác sĩ.
Việc uống nước nên chia đều trong ngày, không đợi khát mới uống, nhưng với người suy tim nặng phải tuân thủ lượng nước theo chỉ định.
Chế độ ăn cần điều chỉnh theo loại thuốc: thuốc làm mất kali nên bổ sung thực phẩm giàu kali, còn thuốc giữ kali thì cần hạn chế.
Tái khám định kỳ là bắt buộc. Người cao tuổi dùng thuốc lợi tiểu cần được xét nghiệm máu kiểm tra natri, kali và chức năng thận sau 1–2 tuần bắt đầu điều trị và duy trì theo dõi mỗi 3–6 tháng để đảm bảo an toàn.

Việc dùng thuốc lợi tiểu cho người già cần được cá nhân hóa và theo dõi chặt chẽ. Tuân thủ đúng liều lượng, thời điểm uống thuốc và chế độ ăn phù hợp sẽ giúp thuốc phát huy hiệu quả và giảm rủi ro. Khi sử dụng đúng cách, thuốc lợi tiểu có thể hỗ trợ kiểm soát bệnh tốt hơn và góp phần bảo vệ sức khỏe, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

Nguồn tài liệu tham khảo: Ncbi, Mcknights, Pubmed, Sciencedirect, Nejm