Thuốc kháng histamin H3 ở người bị ADHD và ASD
Thuốc kháng histamin h3 đang được coi như một bước đột phá trong việc áp dụng điều trị cho những bệnh nhân ADHD và ASD. Dù cho thấy tiềm năng trong các mô hình tiền lâm sàng, hiệu quả thực tế trên người vẫn còn nhiều điểm cần làm rõ.
1. Thuốc kháng histamin H3 là gì?
Kháng histamin H3 là một hướng nghiên cứu thuốc đầy tiềm năng, khác với nhóm H1 và H2 vốn chủ yếu dùng để điều trị dị ứng. Thuốc kháng histamin H3 tác động trực tiếp lên não, có khả năng hỗ trợ tăng sự tỉnh táo và tập trung bằng cách giảm các cơ chế ức chế tự nhiên. Thụ thể H3 kiểm soát việc giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh, đồng thời cấu trúc và đặc điểm hóa học thần kinh đặc biệt của nó giúp hệ thống này giữ vai trò quan trọng trong quá trình học tập và ghi nhớ.
2. Mối liên quan giữa hệ histamin và ADHD, ASD
Mối liên quan giữa hệ histamin và ADHD (tăng động giảm chú ý), ASD (rối loạn phổ tự kỷ) nằm ở vai trò của thụ thể histamin H3 trong não bộ. Thụ thể H3 kiểm soát việc giải phóng histamin và nhiều chất dẫn truyền thần kinh quan trọng khác như dopamine, acetylcholine và serotonin – những chất liên quan trực tiếp đến sự tập trung, hành vi và giao tiếp xã hội.
Khi ức chế thụ thể H3, não có xu hướng tăng dopamine, đặc biệt tại vỏ não trước trán, từ đó giúp cải thiện khả năng chú ý, kiểm soát xung động và chức năng nhận thức. Nhờ cơ chế này, hệ histamin được xem là có liên quan đến cả ADHD và ASD, đồng thời giúp giải thích vì sao hai rối loạn này thường cùng xuất hiện. Các thuốc tác động lên H3 được kỳ vọng có thể cải thiện các triệu chứng chung như giảm mất tập trung, bốc đồng và khó khăn trong giao tiếp xã hội.
3. Thuốc kháng histamin H3 trong điều trị ADHD
Theo PMC, dựa trên bằng chứng tiền lâm sàng cho thấy việc phong tỏa thụ thể histamine H3 có thể làm giảm tính bốc đồng, cải thiện sự chú ý và tăng cường khả năng học tập và trí nhớ. Nghiên cứu đã tập trung vào khả năng của các chất đối kháng thụ thể H3 trong việc điều trị các rối loạn nhận thức, sự chú ý và tính bốc đồng, đặc biệt là những người mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).
Nghiên cứu đăng trên PMC sử dụng chuột SHR – một mô hình động vật có hành vi tương tự ADHD. Khi còn nhỏ, những con chuột này thường kém tập trung, giảm chú ý và dễ bốc đồng. Nguyên nhân được cho là do não thiếu hụt dopamine và acetylcholine.
Để biết thuốc kháng histamin H3 có tác dụng hay không, họ cho chuột thực hiện các thí nghiệm như sau:
- Mô hình tránh né ức chế (Inhibitory Avoidance): Kiểm tra khả năng ghi nhớ và kiềm chế hành vi của chuột. Nhiều loại thuốc khóa thụ thể H3 (như thioperamide, ciproxifan…) đã cho kết quả tốt trong bài kiểm tra này.
- Thử nghiệm 5-CSRTT là bài kiểm tra chuẩn dùng để đánh giá khả năng tập trung, tương tự các bài test chú ý ở người. Trong thử nghiệm này, chuột phải quan sát đèn tín hiệu để tìm thức ăn, qua đó đo lường mức độ chú ý, hành vi bốc đồng và tốc độ phản ứng.
Do thụ thể H3 hoạt động như một cơ chế kìm hãm sự giải phóng dopamine và acetylcholine, nên khi bị ức chế, não sẽ tăng tiết các chất này, giúp cải thiện khả năng tập trung, giảm hành vi bốc đồng ở chuột, và có thể cả ở người. Thực tế, một số thuốc như ciproxifan đã cho thấy tín hiệu tích cực trong việc cải thiện chú ý và kiểm soát xung động, dù kết quả giữa các nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn thống nhất. Theo ADXS.org, nghiên cứu về pitolisant ghi nhận lợi ích với hội chứng chân không yên, nhưng cũng có trường hợp triệu chứng ADHD nặng hơn khiến người tham gia rút lui; tác dụng phụ thường gặp nhất là rối loạn giấc ngủ.
4. Thuốc kháng histamin H3 trong ASD
Nghiên cứu công bố trên Sciencedirect, các nhà khoa học cho rằng ở người mắc ASD, thụ thể H3 trong thể vân (vùng não điều khiển vận động và thói quen) hoạt động quá mạnh, dẫn đến các hành vi lặp đi lặp lại. Dùng Thuốc kháng histamin H3 có thể giúp:
- Nhắm mục tiêu vào thụ thể Histamine H3 (H3R): Các loại thuốc này ngăn chặn thụ thể H3, vốn thường hoạt động như “thụ thể tự điều chỉnh” để hạn chế sự giải phóng histamine trong não.
- Tăng cường chất dẫn truyền thần kinh: Khi ức chế thụ thể H3, các cơ chế kìm hãm bị loại bỏ, giúp não tăng giải phóng histamine và những chất dẫn truyền quan trọng như dopamine tại các vùng liên quan đến nhận thức, động lực và hành vi xã hội.
- Giảm hành vi lặp đi lặp lại: Ở các mô hình chuột như BTBR hoặc chuột phơi nhiễm axit valproic, thuốc kháng histamin H3 giúp giảm rõ rệt các hành vi rập khuôn như tự chải chuốt quá mức và chôn viên bi.
Một số nghiên cứu cho thấy chất đối kháng H3R như DL77, ciproxifan (CPX), E159 và E100 có thể cải thiện hành vi xã hội, giảm hành vi lặp lại và hỗ trợ chức năng nhận thức, qua đó cho thấy tiềm năng ứng dụng trong điều trị rối loạn phổ tự kỷ.
5. Thuốc kháng histamin H3 có được dùng chính thức cho ADHD và ASD không?
Theo ADXS.org, mặc dù các chất đối kháng HR3 đầu tiên đã có sẵn dưới dạng thuốc (Ví dụ, pitolisant được sử dụng dưới dạng Ozawade® để điều trị tình trạng buồn ngủ ban ngày ở người mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, hoặc dưới tên Wakix® trong điều trị chứng ngủ rũ), nhưng chưa có loại thuốc nào được phê duyệt để điều trị ADHD hoặc ASD.
Một nghiên cứu về pitolisant ghi nhận thuốc có lợi cho hội chứng chân không yên, tuy nhiên có một người tham gia phải rút khỏi nghiên cứu do triệu chứng ADHD nặng hơn; tác dụng phụ được báo cáo nhiều nhất là rối loạn giấc ngủ. Đến nay, chưa có bằng chứng cho thấy các chất đối kháng H3 mang lại hiệu quả điều trị ADHD. Nhiều thuốc tác động lên thụ thể H3 như MK-0249, Bavisant, PF-03654746 hoặc betahistine đều không thành công hoặc đã bị ngừng trong các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 2.
Dù mang lại nhiều lợi ích cho bệnh ADHD và ASD nhưng thuốc kháng histamin H3 vẫn chưa có loại nào được FDA công nhận có thể sử dụng trên con người. Mọi nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở động vật và trong phòng thí nghiệm.
