Dị ứng chéo giữa Penicillin và Cephalosporin

Cephalosporin được coi là kháng sinh đầu tay thay thế cho những bệnh nhân dị ứng Penicillin. Tuy nhiên vẫn có dị ứng chéo giữa penicillin và cephalosporin. Bạn có biết gì về thông tin đó chưa, cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

1. Dị ứng chéo giữa Penicillin và Cephalosporin là gì?

Dị ứng chéo giữa Penicillin và Cephalosporin là hiện tượng người đã từng bị dị ứng với Penicillin có thể tiếp tục xuất hiện phản ứng dị ứng khi dùng thuốc Cephalosporin.

Tuy nhiên, nếu phản ứng dị ứng trước đó không thuộc nhóm quá mẫn nặng (loại I, II, III hoặc IV), bệnh nhân vẫn có thể sử dụng Cephalosporin. Trước khi dùng, bác sĩ cần đánh giá kỹ thời điểm xảy ra dị ứng, mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và so sánh cấu trúc hóa học giữa loại Penicillin gây dị ứng với Cephalosporin dự định sử dụng để đảm bảo an toàn.

2. Vì sao Penicillin và Cephalosporin có thể gây dị ứng chéo?

Dị ứng chéo giữa penicillin và cephalosporin chủ yếu liên quan đến sự giống nhau của chuỗi bên trong cấu trúc phân tử, chứ không phải do phần lõi β-lactam chung. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng phản ứng chéo đáng kể thường chỉ xảy ra khi hai loại thuốc có chuỗi bên gần như trùng khớp, chẳng hạn như cephalexin và ampicillin. Ngược lại, khi penicillin và cephalosporin có chuỗi bên khác nhau, nguy cơ dị ứng chéo rất thấp. Vì vậy, trong đa số trường hợp, cephalosporin vẫn được xem là lựa chọn thay thế an toàn cho người bị dị ứng penicillin.

3. Tỷ lệ dị ứng chéo giữa Penicillin và Cephalosporin

Theo quan điểm cũ, người từng dị ứng penicillin được cho là có khoảng 10% nguy cơ dị ứng chéo với cephalosporin. Nhận định này bắt nguồn từ các nghiên cứu thực hiện vào thập niên 1960–1970, khi ghi nhận tỷ lệ phản ứng chéo dao động từ 8–18%. Trong đó, các công bố của Petz và Dash là cơ sở chính hình thành niềm tin về nguy cơ 10% này.

Chính vì vậy, trong thực hành lâm sàng trước đây, bác sĩ thường tránh hoàn toàn cephalosporin cho bệnh nhân dị ứng penicillin, kể cả khi thuốc này là lựa chọn điều trị tối ưu. Tuy nhiên, đến nay, quan niệm về tỷ lệ phản ứng chéo cao đã gần như bị bác bỏ và chỉ còn được nhắc đến như tài liệu tham khảo trong y văn.

4. Nguy cơ dị ứng chéo theo từng thế hệ Cephalosporin

Mối liên hệ giữa dị ứng penicillin và dị ứng cephalosporin thực tế rất thấp. Phần lớn các trường hợp dị ứng chéo chỉ xảy ra khi hai thuốc có chuỗi bên R1 giống hoặc gần giống nhau.

Với hầu hết cephalosporin thế hệ 2 và toàn bộ các cephalosporin thế hệ 3, 4, nguy cơ phản ứng chéo với penicillin gần như không đáng kể. Tính chung, tỷ lệ dị ứng chéo giữa penicillin và cephalosporin ở những người tự khai có tiền sử dị ứng penicillin chỉ vào khoảng 1%, thấp hơn rất nhiều so với quan niệm trước đây.

5. Dị ứng Penicillin có dùng được Cephalosporin không?

Theo khuyến nghị mới của Học viện Dị ứng, Hen suyễn và Miễn dịch học Hoa Kỳ (AAAAI), việc sử dụng cephalosporin cần dựa trên mức độ nặng của phản ứng dị ứng penicillin trước đó. Với bệnh nhân không từng bị sốc phản vệ khi dùng penicillin (lưu ý: sốc phản vệ là phản ứng nguy hiểm, ảnh hưởng nhiều cơ quan chứ không phải phát ban muộn), có thể dùng bất kỳ cephalosporin nào như bình thường. Một số phương án khác ít được ưu tiên hơn là thử test da với penicillin hoặc dùng cephalosporin theo cách tăng liều từ từ để theo dõi phản ứng.

Nếu bệnh nhân đã từng bị sốc phản vệ với penicillin, vẫn có thể dùng các cephalosporin khác cấu trúc. Tuy nhiên, với những cephalosporin có cấu trúc tương tự, cần được bác sĩ chuyên khoa dị ứng đánh giá trước khi sử dụng. Hướng dẫn của AAAAI chỉ ra rằng một số thuốc có chuỗi bên giống nhau, ví dụ amoxicillin có cấu trúc chuỗi bên giống cefadroxil và cefprozil.

May mắn là, sốc phản vệ thật sự với penicillin rất hiếm, chỉ chiếm khoảng 0,015–0,04%, nên tình huống này không thường gặp. Vì vậy, đa số bệnh nhân chỉ có triệu chứng nhẹ hoặc không phải phản vệ khi dùng penicillin vẫn có thể sử dụng cephalosporin an toàn mà không cần theo dõi đặc biệt.

Một trường hợp khác cần tránh dùng cephalosporin là bệnh nhân từng bị phản ứng da nghiêm trọng với penicillin như hội chứng Stevens-Johnson hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc. Do nguy cơ phản ứng chéo chưa rõ ràng, nhóm bệnh nhân này cần đặc biệt thận trọng. Tuy nhiên, các phản ứng nặng này rất hiếm gặp và thường dễ nhận biết trong tiền sử bệnh.

6. Các kháng sinh thay thế khi dị ứng Cephalosporin hoặc Penicillin

Các kháng sinh thay thế khi bệnh nhân dị ứng penicillin hoặc cephalosporin gồm nhiều nhóm thuốc không liên quan về cấu trúc, nên thường an toàn khi sử dụng, cụ thể:

• Nhóm Tetracycline: như doxycycline
• Nhóm Quinolone: như ciprofloxacin, levofloxacin
• Nhóm Macrolide: gồm clarithromycin, erythromycin, azithromycin, clindamycin
• Nhóm Aminoglycoside: như gentamicin, amikacin
• Nhóm Glycopeptide: tiêu biểu là vancomycin
• Nhóm ức chế tổng hợp protein khác: như linezolid
• Nhóm tác động lên tổng hợp acid nucleic/chuyển hóa: gồm metronidazole, co-trimoxazole, nitrofurantoin
• Nhóm tác động lên màng tế bào: như colistimethate
• Nhóm dẫn xuất acid phosphonic: điển hình là fosfomycin

Tất cả các nhóm thuốc trên không thuộc họ penicillin, nên có thể sử dụng cho người dị ứng penicillin hoặc cephalosporin. Tuy nhiên, trước khi dùng bất kỳ kháng sinh nào, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ để lựa chọn thuốc phù hợp, đúng liều và đảm bảo an toàn, hiệu quả điều trị.

Những nghiên cứu và thống kê gần đây cho thấy dị ứng chéo giữa penicillin và cephalosporin thế hệ thứ hai trở lên là rất thấp. Nếu trong trường hợp bệnh nhân dị ứng với cephalosporin thì cũng không phải quá lo lắng vì đã có những nhóm kháng sinh khác thay thế. Người bệnh đã có tiền sử dị ứng Penicillin hay dị ứng cephalosporin, cần cung cấp tiền sử dị ứng cho nhân viên y tế trong mọi trường hợp.