Các kháng sinh gây điếc tai

Trong điều trị nhiễm khuẩn, các kháng sinh gây điếc tai là mối quan tâm lớn của nhiều bệnh nhân và bác sĩ bởi tác dụng phụ nguy hiểm này có thể để lại di chứng suốt đời. Đặc biệt, nhóm kháng sinh gây điếc tai phổ biến nhất là aminoglycosid, thường được chỉ định trong các trường hợp nhiễm khuẩn nặng nhưng có nguy cơ ảnh hưởng đến thính giác. Bài viết sau sẽ giúp bạn nhận diện các loại kháng sinh tiềm ẩn nguy cơ này và những lưu ý quan trọng khi sử dụng.

1. Vì sao một số loại kháng sinh có thể gây điếc tai?

Để hiểu cơ chế gây độc, trước tiên chúng ta cần xem xét cấu trúc của tai trong. Tai trong của con người là một hệ thống cực kỳ phức tạp bao gồm ốc tai và các ống bán khuyên thuộc hệ thống tiền đình. Bên trong ốc tai chứa dịch và hàng ngàn tế bào lông siêu nhỏ, vô cùng nhạy cảm. Nhiệm vụ của chúng là chuyển đổi sóng âm thanh cơ học thành xung động thần kinh truyền lên não. Tuy nhiên, tế bào lông ở động vật có vú không có khả năng tái tạo một khi đã bị tổn thương và chết đi.

Một kháng sinh gây điếc tai khi đi vào cơ thể qua đường tiêm tĩnh mạch, đường uống hoặc nhỏ trực tiếp (khi rách màng nhĩ) sẽ thẩm thấu qua hàng rào máu – mê đạo và xâm nhập vào dịch tai trong. Tại đây, thuốc lưu trú với thời gian bán thải dài hơn nhiều so với trong máu huyết. Thuốc bắt đầu phá hủy thính lực thông qua các cơ chế sau:

Thuốc tương tác với các ion sắt tự do trong tai trong, tạo ra sự bùng nổ của các gốc tự do (Reactive Oxygen Species – ROS).
Các gốc tự do này tấn công màng tế bào, DNA và ty thể, kích hoạt quá trình tự hủy hoại của các tế bào lông ngoại vi trước, sau đó lan dần vào tế bào lông nội vi.

Một số người mang sẵn đột biến trên gen ty thể (đặc biệt là đột biến m.1555A>G). Đột biến này làm cấu trúc tế bào người bệnh có điểm tương đồng với vi khuẩn, làm cho các kháng sinh gây điếc tai phá hủy thính lực gần như ngay lập tức chỉ với một liều lượng vô cùng nhỏ.

2. Các kháng sinh gây điếc tai thường gặp

Trong y khoa hiện đại, có khá nhiều loại thuốc mang rủi ro này. Chúng thường được chỉ định trong các tình huống nhiễm khuẩn nặng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

2.1. Nhóm Aminoglycoside

Đây là nhóm kháng sinh gây điếc tai phổ biến và mang độc tính mạnh mẽ nhất. Aminoglycoside cực kỳ hiệu quả trong việc cấp cứu bệnh nhân nhiễm trùng huyết hoặc viêm phổi bệnh viện do vi khuẩn Gram âm. Nhược điểm lớn nhất là tổn thương chúng gây ra cho tế bào lông thường là không thể đảo ngược (gây điếc vĩnh viễn). Các kháng sinh gây điếc tai trong nhóm Aminoglycoside gồm:

Streptomycin và Gentamicin: Thiên về việc phá hủy hệ thống tiền đình, khiến người bệnh bị mất thăng bằng, chóng mặt nghiêm trọng.
Amikacin, Kanamycin và Neomycin: Tác động trực tiếp vào ốc tai, làm suy giảm thính lực sâu. Đặc biệt, thuốc kháng sinh gây điếc tai Neomycin độc đến mức chỉ được dùng dạng bôi hoặc nhỏ ngoài. Tuyệt đối không nhỏ Neomycin vào tai nếu màng nhĩ đang bị thủng.

2.2. Nhóm Macrolide

Dù an toàn hơn nhiều so với Aminoglycoside, đây vẫn là một nhóm kháng sinh gây điếc tai mà bác sĩ cần phải theo dõi sát sao. Một số loại thuốc kháng sinh nhóm Macrolide có thể gây điếc tai đó là:

Erythromycin: Khi được truyền tĩnh mạch ở liều lượng lớn, hoặc dùng trên bệnh nhân suy thận, thuốc có thể gây ù tai và điếc đột ngột. May mắn là thính lực thường hồi phục hoàn toàn sau khi ngừng thuốc.
Azithromycin và Clarithromycin: Mặc dù rủi ro thấp, y văn vẫn ghi nhận những báo cáo về tình trạng kháng sinh gây điếc tạm thời khi dùng thuốc trong thời gian dài hạn.

Ngoài ra, kháng sinh Vancomycin (nhóm Glycopeptide) thường không tự gây độc quá mạnh, nhưng sẽ tạo hiệu ứng hiệp đồng độc tính. Bên cạnh đó, Amoxicillin là một kháng sinh nhóm Beta Lactam gần đây cũng có ghi nhận liên quan đến tình trạng mất thính lực. Tuy nhiên, cần có những nghiên cứu lớn hơn trong tương lai để khẳng định mối liên quan này.

3. Làm gì để tránh sử dụng phải loại kháng sinh gây độc cho tai?

Để tránh sử dụng phải các kháng sinh gây điếc tai, bệnh nhân và bác sĩ cần thực hiện nhiều biện pháp như sau:

Ưu tiên kháng sinh không gây điếc tai (như beta-lactam, fluoroquinolone tùy trường hợp), chỉ dùng aminoglycoside khi thực sự cần thiết cho nhiễm khuẩn gram âm nặng hoặc lao kháng thuốc.
Theo dõi chặt chẽ nồng độ thuốc trong máu.
Điều chỉnh liều theo chức năng thận (CrCl), dùng chế độ một lần/ngày để giảm tích tụ.
Thời gian điều trị ngắn nhất có thể (thường ≤5 – 7 ngày nếu hiệu quả).
Tránh kết hợp với thuốc khác gây độc tai như loop diuretics (furosemide), cisplatin hoặc vancomycin nếu không cần thiết.
Các kháng sinh gây điếc tai cần được thay thế bằng lựa chọn an toàn hơn khi bệnh nhân có tiền sử gia đình bị điếc do thuốc hoặc suy thận. Thực hiện kiểm tra gen mitochondrial (m.1555A>G ở gen 12S rRNA) trước khi dùng ở nhóm nguy cơ cao (trẻ sơ sinh, tiền sử gia đình).
Theo dõi thính lực định kỳ trước, trong và sau điều trị ít nhất 6 tháng. Ở trẻ em, kiểm tra phát triển ngôn ngữ và thính giác sớm.
Để tránh các kháng sinh gây điếc tai, bệnh nhân nên thông báo đầy đủ tiền sử bệnh, dị ứng và dùng thuốc cho bác sĩ.
Bác sĩ cần đánh giá nguy cơ (tuổi cao, suy thận, dùng thuốc dài ngày) và cân nhắc lợi ích – nguy cơ.

Như vậy, việc hiểu rõ về các kháng sinh gây điếc tai và cơ chế tác động của chúng là vô cùng quan trọng để phòng ngừa biến chứng nguy hiểm này. Đặc biệt, nhóm kháng sinh gây điếc tai aminoglycoside cần được chỉ định và theo dõi hết sức thận trọng bởi các chuyên gia y tế, nhất là ở trẻ em và người có bệnh lý nền. Người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị và thông báo ngay cho bác sĩ nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về thính giác để được can thiệp kịp thời.