Các thuốc kháng histamin h1 thế hệ 1

Khi nhắc đến các thuốc điều trị dị ứng cổ điển, chúng ta thường nghĩ ngay đến nhóm thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1. Mặc dù đã ra đời từ lâu, các thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 vẫn được sử dụng trong một số chỉ định nhất định nhờ hiệu quả nhanh và chi phí thấp. Tuy nhiên, nhóm thuốc này cũng đi kèm với một loạt tác dụng phụ đáng kể, đặc biệt là gây buồn ngủ, đòi hỏi sự thận trọng khi sử dụng.

1. Thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 là gì?

Thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1, còn gọi là thuốc kháng histamin cổ điển hoặc nhóm gây buồn ngủ, là các dược phẩm ra đời từ những năm 1940. Nhóm thuốc này có tác dụng chính là ức chế hoạt động của histamin – chất trung gian quan trọng tham gia vào phản ứng dị ứng và viêm trong cơ thể.

Điểm đặc trưng giúp phân biệt thuốc thế hệ 1 với thế hệ 2 nằm ở cấu trúc hóa học. Các phân tử thuốc có kích thước nhỏ và khả năng tan trong mỡ cao, nhờ đó dễ dàng vượt qua hàng rào máu não và tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương. Chính đặc điểm này khiến thuốc gây an thần mạnh, dẫn đến buồn ngủ. Đây vừa là hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày, vừa là ưu điểm trong một số trường hợp như hỗ trợ ngủ hoặc chống nôn.

2. Cơ chế tác dụng của thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1

Để hiểu rõ cách hoạt động, chúng ta cần nhìn vào cấp độ phân tử. Khi cơ thể gặp dị nguyên, tế bào mast sẽ giải phóng histamin. Chất này gắn vào thụ thể H1 trên tế bào, gây ra các triệu chứng quen thuộc như ngứa, sưng, giãn mạch, co thắt phế quản.

Thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 không chỉ đơn thuần là chặn thụ thể H1 mà hoạt động theo cơ chế “khóa” thụ thể ở trạng thái nghỉ. Bình thường, thụ thể H1 luôn chuyển đổi giữa trạng thái hoạt động và không hoạt động. Histamin giữ thụ thể ở trạng thái hoạt động, còn thuốc lại gắn vào trạng thái không hoạt động, khiến thụ thể không thể phát tín hiệu gây dị ứng và viêm.

Tuy nhiên, do thuốc kém chọn lọc, ngoài thụ thể H1, chúng còn ức chế các thụ thể khác trong cơ thể. Điều này dẫn đến nhiều tác dụng phụ như khô miệng, bí tiểu, hạ huyết áp và rối loạn thần kinh.

3. Đặc điểm dược lý nổi bật của kháng histamin H1 thế hệ 1

Khi so sánh với các thế hệ sau, thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 có những đặc điểm dược lý cần lưu ý:

Dễ đi vào não: Do tan tốt trong mỡ, thuốc dễ vượt qua hàng rào máu não và tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương. Vì vậy, người dùng thường bị buồn ngủ, giảm tỉnh táo và kém tập trung.
Thời gian tác dụng ngắn: Thuốc chỉ có hiệu lực khoảng 4–6 giờ nên phải uống nhiều lần trong ngày (3–4 lần), gây bất tiện và dễ quên liều hơn so với thuốc thế hệ 2.
Gây tác dụng kháng cholinergic: Do cấu trúc hóa học tương tự nhóm ức chế muscarinic, thuốc có thể gây khô miệng, táo bón, tim đập nhanh và khó tiểu.

Những đặc điểm này khiến thuốc thế hệ 1 kém an toàn và tiện lợi hơn so với các thế hệ mới.

4. Các thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 thường gặp

Trên thị trường hiện nay, các thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 vẫn được lưu hành rộng rãi dưới cả dạng kê đơn và không kê đơn (OTC). Chúng được chia thành các nhóm nhỏ dựa trên cấu trúc hóa học (như ethanolamine, alkylamine, phenothiazine,…). Dưới đây là những cái tên phổ biến nhất:

Diphenhydramine: Rất quen thuộc, thường dùng để chống dị ứng cấp, giảm ngứa và hỗ trợ giấc ngủ.

Chlorpheniramine: Thường thấy trong các chế phẩm phối hợp trị cảm cúm (làm khô mũi, giảm hắt hơi). Thuốc này ít gây buồn ngủ hơn Diphenhydramine một chút nhưng vẫn thuộc nhóm thế hệ 1.
Promethazine: Có tác dụng an thần mạnh và chống nôn rất tốt, thường dùng trong chống say tàu xe hoặc tiền mê.
Hydroxyzine: Thường được kê đơn để giảm ngứa dữ dội và hỗ trợ điều trị lo âu nhẹ do tác dụng an thần.
Dimenhydrinate: Hoạt chất kinh điển trong các thuốc chống say tàu xe.

Việc nhận biết đúng tên hoạt chất trong nhóm các thuốc kháng histamin h1 thế hệ 1 giúp bệnh nhân tránh dùng trùng lặp thuốc (ví dụ: vừa uống thuốc dị ứng, vừa uống thuốc cảm cúm chứa cùng hoạt chất) dẫn đến quá liều.

5. Chỉ định hiện nay của thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1

Mặc dù các hướng dẫn điều trị viêm mũi dị ứng hiện đại (như ARIA) ưu tiên thế hệ 2, nhưng việc sử dụng thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 vẫn có vai trò không thể thay thế trong một số trường hợp lâm sàng cụ thể:

Phản ứng dị ứng cấp tính: Trong các tình huống cấp cứu sốc phản vệ, thuốc dạng tiêm (như Diphenhydramine) thường được dùng phối hợp sau khi đã tiêm Epinephrine và Corticoid.
Chống say tàu xe và rối loạn tiền đình: Các thuốc như Dimenhydrinate hay Promethazine rất hiệu quả trong việc ngăn ngừa nôn, chóng mặt do di chuyển.
Điều trị mất ngủ ngắn hạn: Tác dụng phụ gây buồn ngủ được tận dụng để làm thuốc hỗ trợ giấc ngủ không kê đơn (OTC). Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp cho bệnh mất ngủ mãn tính vì cơ thể nhanh chóng dung nạp thuốc (nhờn thuốc) sau vài ngày.
Giảm lo âu và ngứa do thần kinh: Hydroxyzine được FDA chấp thuận trong điều trị ngắn hạn chứng lo âu và căng thẳng.
Các triệu chứng cảm lạnh: Giúp làm khô dịch tiết mũi họng nhờ tác dụng kháng cholinergic, giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn khi bị sổ mũi nhiều.

Cần lưu ý rằng khi sử dụng các thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 cho mục đích cảm lạnh ở trẻ nhỏ cần cực kỳ thận trọng và tuân theo chỉ định của bác sĩ.

6. Khi nào KHÔNG nên dùng thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1?

Do cơ chế tác động đa điểm (không chọn lọc), thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 có danh sách chống chỉ định và thận trọng dài hơn nhiều so với thế hệ 2. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh hoặc hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa:

Người cần sự tỉnh táo: Phi công, tài xế lái xe, người vận hành máy móc hạng nặng, hoặc người làm việc trên cao tuyệt đối không nên dùng thuốc vào ban ngày hoặc trước khi làm việc.

Bệnh nhân phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH): Tác dụng kháng cholinergic có thể gây bí tiểu cấp tính, làm trầm trọng thêm tình trạng tắc nghẽn đường tiểu.
Bệnh nhân Glaucoma (cườm nước) góc đóng: Thuốc có thể làm tăng nhãn áp, gây nguy hiểm cho thị lực.
Người cao tuổi: Theo tiêu chuẩn Beers (hướng dẫn dùng thuốc cho người cao tuổi), nhóm kháng histamin h1 thế hệ 1 được xếp vào nhóm “nên tránh” do nguy cơ gây té ngã (do chóng mặt, hạ huyết áp), lú lẫn và suy giảm nhận thức.
Trẻ sơ sinh và trẻ đẻ non: Nhóm đối tượng này rất nhạy cảm với tác dụng ức chế hô hấp của thuốc.
Phụ nữ đang cho con bú: Một số thuốc có thể bài tiết qua sữa và gây ức chế thần kinh ở trẻ, hoặc làm giảm tiết sữa.

7. Tác dụng phụ và nguy cơ khi dùng kháng histamin H1 thế hệ 1

Hiểu rõ về tác dụng phụ là yếu tố để quản lý an toàn khi dùng thuốc. Các phản ứng bất lợi của thuốc kháng histamin h1 thế hệ 1 thường liên quan đến tác động trên hệ thần kinh trung ương và hệ cholinergic.

Tác dụng trên hệ thần kinh trung ương (CNS):

Buồn ngủ và giảm nhận thức
Kích động nghịch lý: Ở một số trẻ em, thay vì buồn ngủ, thuốc lại gây ra tình trạng kích động, quấy khóc, khó ngủ và hiếu động thái quá.

Tác dụng kháng Cholinergic (Anticholinergic effects) – Đây là nhóm tác dụng phụ gây khó chịu nhất, bao gồm:

Khô miệng, khô mũi họng.
Mờ mắt (do rối loạn điều tiết mắt).
Táo bón và bí tiểu.
Tim đập nhanh (nhịp nhanh xoang).

Nguy cơ quá liều: Độc tính khi quá liều của kháng histamin h1 thế hệ 1 rất nguy hiểm, đặc biệt ở trẻ em. Triệu chứng bao gồm: đỏ da, sốt cao, giãn đồng tử, ảo giác, co giật và có thể dẫn đến tử vong do suy hô hấp hoặc trụy tim mạch. Do đó, việc bảo quản thuốc tránh xa tầm tay trẻ em là cực kỳ quan trọng.

Tóm lại, thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 vẫn giữ một vị trí nhất định trong điều trị nhờ tác dụng nhanh và giá thành hợp lý. Tuy nhiên, việc sử dụng các thuốc kháng histamin H1 thế hệ 1 đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về tác dụng phụ, đặc biệt là buồn ngủ và ảnh hưởng đến khả năng vận hành máy móc. Ngày nay, với sự ra đời của các thế hệ thuốc mới ít tác dụng phụ hơn, việc lựa chọn và sử dụng nhóm thuốc này cần tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ để đảm bảo an toàn và hiệu quả tối ưu cho người bệnh.

Nguồn thông tin tham khảo: Cleveland Clinic