Các tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao

Sử dụng kháng sinh là cần thiết trong điều trị nhiều bệnh nhiễm khuẩn, tuy nhiên việc dùng liều cao có thể tiềm ẩn không ít rủi ro. Tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao không chỉ gây ảnh hưởng đến đường tiêu hóa mà còn có thể tác động xấu đến gan, thận và hệ miễn dịch nếu dùng không đúng chỉ định. Hiểu rõ các nguy cơ này sẽ giúp người bệnh sử dụng thuốc an toàn và hiệu quả hơn.

1. Thuốc kháng sinh liều cao là gì?

Thuốc kháng sinh liều cao là cách sử dụng kháng sinh với liều lượng lớn hơn liều thông thường, nhằm điều trị các nhiễm khuẩn nặng hoặc nguy hiểm. Việc dùng thuốc kháng sinh liều cao giúp tăng khả năng tiêu diệt vi khuẩn nhanh và mạnh hơn, từ đó kiểm soát bệnh hiệu quả khi nguy cơ biến chứng cao.

Trong thực tế, thuốc kháng sinh liều cao thường được bác sĩ chỉ định cho các trường hợp nhiễm trùng nghiêm trọng như viêm phổi nặng, nhiễm trùng huyết, viêm nội tâm mạc, nhiễm khuẩn xương khớp, áp-xe phổi hoặc nhiễm trùng tiết niệu nặng không đáp ứng với liều thông thường. Việc sử dụng phải được theo dõi chặt chẽ để đảm bảo hiệu quả điều trị và hạn chế tác dụng phụ

2. Các nhóm thuốc kháng sinh thường dùng liều cao

Trong thực hành lâm sàng, thuốc kháng sinh liều cao thường được chỉ định cho các trường hợp nhiễm trùng nặng như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, viêm nội tâm mạc hoặc khi vi khuẩn gây bệnh có mức độ đề kháng cao. Mục tiêu của việc dùng liều cao là nhanh chóng đạt nồng độ thuốc đủ mạnh trong máu và mô, từ đó kiểm soát nhiễm trùng hiệu quả hơn. Tuy nhiên, việc sử dụng cần được cân nhắc kỹ và theo dõi chặt chẽ để hạn chế tác dụng không mong muốn.

tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao — Sử dụng kháng sinh là cần thiết trong điều trị nhiều bệnh nhiễm khuẩn

Một số nhóm thuốc kháng sinh liều cao thường dùng gồm:

Nhóm Aminoglycoside: Đây là một trong những nhóm thuốc kháng sinh liều cao thường được sử dụng trong nhiễm trùng nặng do vi khuẩn Gram âm. Các thuốc như Gentamicin, Amikacin hay Tobramycin có hiệu quả diệt khuẩn phụ thuộc vào nồng độ, nghĩa là nồng độ thuốc càng cao thì khả năng tiêu diệt vi khuẩn càng mạnh. Do đó, bác sĩ có thể chỉ định liều cao ngay từ đầu, đồng thời theo dõi chức năng thận và thính lực để tránh độc tính.
Nhóm Fluoroquinolone: Thường được sử dụng với liều cao trong một số tình huống nhất định. Đây là nhóm kháng sinh có tác dụng phụ thuộc nồng độ và có hiệu ứng hậu kháng sinh kéo dài. Việc dùng thuốc kháng sinh liều cao thuộc nhóm này giúp tăng khả năng kiểm soát nhiễm trùng đường hô hấp, tiết niệu hoặc tiêu hóa nặng, nhất là khi nghi ngờ vi khuẩn đề kháng với các thuốc thông thường.
Nhóm Beta-lactam và Carbapenem: Tuy không phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ, nhưng trong các nhiễm trùng nặng vẫn có thể được chỉ định ở liều cao hơn hoặc truyền kéo dài. Cách dùng này giúp duy trì nồng độ thuốc trong máu luôn cao hơn mức ức chế tối thiểu của vi khuẩn, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị. Đây là nhóm thuốc kháng sinh liều cao thường gặp trong điều trị nhiễm trùng huyết hoặc nhiễm trùng bệnh viện.

Ngoài ra, Vancomycin thuộc nhóm Glycopeptide là ví dụ điển hình của thuốc cần dùng liều cao có kiểm soát. Liều thuốc thường được tính theo cân nặng và phải theo dõi nồng độ trong máu để vừa đạt hiệu quả diệt khuẩn, vừa giảm nguy cơ gây độc cho thận. Vancomycin thường được chỉ định trong các nhiễm trùng nặng do vi khuẩn Gram dương kháng thuốc.

Một số thuốc kháng sinh liều cao khác như Colistin hoặc Linezolid được xem là lựa chọn cuối cùng trong các trường hợp nhiễm vi khuẩn đa kháng. Những thuốc này mang lại hiệu quả cao nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác dụng phụ, do đó chỉ được sử dụng khi thật sự cần thiết và dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.

3. Tác dụng phụ phổ biến của thuốc kháng sinh liều cao

Tác dụng phụ phổ biến của thuốc kháng sinh liều cao thường xuất hiện ở hệ tiêu hóa, trong đó buồn nôn và tiêu chảy là hai biểu hiện gặp nhiều nhất. Nguyên nhân là do thuốc kháng sinh liều cao tiêu diệt không chỉ vi khuẩn gây bệnh mà còn làm rối loạn hệ vi khuẩn có lợi trong đường ruột.

Tuy nhiên, tác dụng phụ của kháng sinh liều cao không chỉ dừng lại ở đó mà còn ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể như:

Nhiễm nấm là một tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao khá thường gặp. Khi hệ vi sinh bị mất cân bằng, nấm có điều kiện phát triển mạnh hơn, gây nhiễm nấm miệng, nấm da, nấm móng hoặc viêm âm đạo ở nữ giới. Tình trạng này dễ xảy ra khi dùng thuốc kéo dài hoặc dùng liều cao liên tục.
Phản ứng dị ứng cũng là tác dụng phụ khi uống kháng sinh liều cao cần đặc biệt lưu ý. Biểu hiện có thể từ nhẹ như ngứa, nổi mề đay, phát ban cho đến nặng như sưng môi, sưng mặt, khó thở hoặc sốc phản vệ nguy hiểm đến tính mạng. Người từng có tiền sử dị ứng kháng sinh cần báo rõ với bác sĩ để tránh rủi ro.
Thay đổi màu sắc răng là tác dụng phụ thuốc kháng sinh liều cao thường liên quan đến nhóm Tetracycline. Ở trẻ dưới 8 tuổi, thuốc có thể làm men răng bị tổn thương, gây ố vàng, nâu hoặc xám vĩnh viễn. Phụ nữ mang thai dùng thuốc này cũng có nguy cơ ảnh hưởng đến men răng của thai nhi, vì vậy thường không được khuyến cáo sử dụng.
Nhạy cảm với ánh nắng mặt trời là một tác dụng phụ của kháng sinh liều cao dễ bị bỏ qua. Một số thuốc như Tetracycline, Fluoroquinolone có thể khiến da dễ đỏ rát, cháy nắng, thậm chí phồng rộp khi tiếp xúc với ánh nắng mạnh.
Ngoài ra, ảnh hưởng đến tim mạch tuy ít gặp nhưng vẫn có thể xảy ra khi sử dụng thuốc kháng sinh liều cao. Một số người có thể bị rối loạn nhịp tim, hồi hộp, chóng mặt hoặc tụt huyết áp, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có bệnh tim nền.

Tóm lại, tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao khá đa dạng và mức độ nặng nhẹ khác nhau tùy cơ địa. Việc sử dụng thuốc cần đúng chỉ định của bác sĩ, không tự ý tăng liều để hạn chế tối đa các tác dụng phụ khi uống kháng sinh liều cao và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

4. Nguyên nhân làm tăng tác dụng phụ khi dùng kháng sinh liều cao

Việc xuất hiện tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao không chỉ phụ thuộc vào bản thân thuốc mà còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố liên quan đến cách dùng và thể trạng người bệnh.

Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến khiến tác dụng phụ của kháng sinh liều cao dễ xảy ra và nghiêm trọng hơn.

Sử dụng liều cao hoặc kéo dài không cần thiết: Khi thuốc kháng sinh liều cao được dùng vượt quá liều khuyến cáo hoặc kéo dài hơn thời gian cần thiết, nguy cơ rối loạn hệ vi sinh đường ruột, tổn thương gan – thận và các phản ứng bất lợi khác sẽ tăng rõ rệt. Đây là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tác dụng phụ khi uống kháng sinh liều cao, đặc biệt là buồn nôn, tiêu chảy và nhiễm nấm.
Tự ý dùng kháng sinh hoặc không theo chỉ định bác sĩ: Việc tự mua và sử dụng thuốc kháng sinh liều cao khi chưa được chẩn đoán chính xác có thể khiến cơ thể tiếp xúc với thuốc không phù hợp, làm tăng nguy cơ dị ứng, ngộ độc và kháng thuốc. Điều này góp phần làm tác dụng phụ thuốc kháng sinh liều cao xuất hiện sớm và khó kiểm soát.
Cơ địa nhạy cảm hoặc có bệnh nền: Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người mắc bệnh gan, thận thường có khả năng chuyển hóa và đào thải thuốc kém hơn. Khi dùng thuốc kháng sinh liều cao, nhóm đối tượng này dễ gặp tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao như suy gan, suy thận hoặc rối loạn điện giải.
Tương tác thuốc và chế độ ăn uống không phù hợp: Dùng kháng sinh liều cao đồng thời với các thuốc khác (thuốc giảm đau, kháng viêm, thuốc tim mạch…) hoặc rượu bia có thể làm tăng độc tính của thuốc. Đây cũng là nguyên nhân khiến tác dụng phụ của kháng sinh liều cao trở nên nghiêm trọng hơn, đặc biệt là các phản ứng trên gan và hệ thần kinh.

5. Khi nào cần ngưng thuốc/ đi khám?

Việc sử dụng thuốc kháng sinh liều cao cần được theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ gặp tác dụng phụ và biến chứng cao hơn so với liều thông thường. Người bệnh không nên tự ý tiếp tục hoặc ngưng thuốc, nhưng cần đi khám ngay trong các trường hợp sau để được bác sĩ đánh giá và điều chỉnh kịp thời:

Xuất hiện các dấu hiệu dị ứng hoặc phản ứng nghiêm trọng, bao gồm: Nổi mề đay lan rộng, ngứa dữ dội, sưng môi – mặt – lưỡi, khó thở, khò khè hoặc choáng. Đây có thể là phản ứng phản vệ, một tình trạng nguy hiểm đến tính mạng cần xử trí y tế khẩn cấp.
Gặp tác dụng phụ kéo dài hoặc nặng lên, chẳng hạn như tiêu chảy nhiều lần trong ngày, tiêu chảy kèm máu hoặc nhầy, đau bụng dữ dội, buồn nôn và nôn không kiểm soát. Những biểu hiện này có thể liên quan đến viêm đại tràng do Clostridioides difficile – một biến chứng được ghi nhận khi dùng kháng sinh phổ rộng hoặc liều cao.
Xuất hiện dấu hiệu tổn thương gan, thận hoặc thần kinh, người bệnh cũng cần ngưng thuốc và đi khám sớm. Các triệu chứng cảnh báo bao gồm: Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi nhiều, phù chân, tiểu ít, chóng mặt, co giật hoặc rối loạn ý thức. Đây là những tác dụng phụ nghiêm trọng có thể xảy ra khi dùng thuốc kháng sinh liều cao kéo dài hoặc không phù hợp.
Nếu sau 48 – 72 giờ dùng thuốc kháng sinh liều cao mà triệu chứng nhiễm trùng không cải thiện hoặc nặng hơn, người bệnh nên tái khám. Điều này giúp bác sĩ đánh giá lại chẩn đoán, làm kháng sinh đồ (nếu cần) và điều chỉnh phác đồ điều trị, tránh tình trạng kháng kháng sinh và biến chứng không mong muốn.

Lưu ý: Người bệnh không nên tự ý ngưng hoặc thay đổi liều thuốc kháng sinh liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ, trừ trường hợp phản ứng nghiêm trọng cần cấp cứu ngay.

Tóm lại, việc sử dụng kháng sinh cần tuân thủ đúng chỉ định của bác sĩ về loại thuốc, liều dùng và thời gian điều trị để đạt hiệu quả tối ưu và hạn chế rủi ro cho sức khỏe. Lạm dụng hoặc tự ý tăng liều có thể khiến tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liều cao trở nên nghiêm trọng hơn, ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa, gan, thận và làm gia tăng tình trạng kháng thuốc. Vì vậy, khi xuất hiện dấu hiệu bất thường trong quá trình dùng kháng sinh, người bệnh nên ngưng thuốc đúng cách và thăm khám kịp thời để được tư vấn an toàn.

Nguồn thông tin tham khảo: CDC, NCBI