Các tác hại/ tác dụng phụ của thuốc kháng sinh

Thuốc kháng sinh giúp điều trị hiệu quả nhiều bệnh nhiễm khuẩn, nhưng nếu sử dụng không đúng cách sẽ gây ra nhiều vấn đề cho sức khỏe. Các tác hại của thuốc kháng sinh có thể gặp gồm rối loạn tiêu hóa, dị ứng và nguy cơ kháng thuốc, vì vậy người dùng không nên chủ quan.

1. Tác hại của thuốc kháng sinh và ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe

Lạm dụng hoặc dùng sai cách có thể gây hại cho sức khỏe. Vì vậy, nhiều người thắc mắc dùng thuốc kháng sinh nhiều có tốt không. Thực tế, câu trả lời phụ thuộc vào cách sử dụng, nếu dùng đúng chỉ định sẽ mang lại lợi ích, còn dùng bừa bãi sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Dưới đây là những hệ quả có thể xảy ra khi sử dụng kháng sinh không hợp lý:

1.1. Phá vỡ hệ vi sinh vật đường ruột (loạn khuẩn)

Hệ tiêu hóa chứa hàng nghìn tỷ vi khuẩn có lợi và có hại, duy trì trạng thái cân bằng. Một tác hại rõ rệt của thuốc kháng sinh là tiêu diệt vi khuẩn không chọn lọc, làm mất cả lợi khuẩn cần thiết cho cơ thể.

Khi hệ vi sinh đường ruột bị rối loạn, cơ thể dễ gặp:

• Tiêu chảy do kháng sinh: tác dụng phụ phổ biến, gặp ở khoảng 5 – 30% người dùng.
• Nhiễm khuẩn C. difficile: vi khuẩn này phát triển mạnh khi lợi khuẩn suy giảm, gây viêm đại tràng giả mạc, tiêu chảy nặng, thậm chí đe dọa tính mạng.

1.2. Kháng kháng sinh (Antibiotic Resistance)

Việc dùng thuốc kháng sinh nhiều có tốt không? Chắc chắn là không, vì mối nguy hiểm lớn nhất mang tính toàn cầu chính là tình trạng kháng kháng sinh. Đây là hiện tượng vi khuẩn biến đổi để chống lại tác dụng của thuốc.

Khi bạn dùng kháng sinh, những vi khuẩn nhạy cảm sẽ bị tiêu diệt, nhưng một số ít vi khuẩn đột biến có khả năng sống sót sẽ tiếp tục sinh sôi (chọn lọc tự nhiên). Dần dần, quần thể vi khuẩn trong cơ thể bạn trở nên “nhờn” thuốc.

Tác hại của thuốc kháng sinh trong trường hợp này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người bệnh (lần sau bệnh sẽ khó chữa hơn, phải dùng thuốc liều cao hơn hoặc mạnh hơn) mà còn lây lan các gen kháng thuốc ra cộng đồng.

1.3. Ảnh hưởng đến chức năng gan và thận

Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải thuốc ra khỏi cơ thể. Do đó, tác dụng phụ thuốc kháng sinh thường đánh mạnh vào hai cơ quan này:

• Tổn thương gan do thuốc: Một số loại kháng sinh như Amoxicillin-clavulanate hay các dòng nhóm macrolide có thể gây tăng men gan, vàng da, hoặc viêm gan ứ mật. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây suy gan cấp tính do thuốc ở nhiều quốc gia.
• Độc tính trên thận: Các nhóm kháng sinh như Aminoglycoside (ví dụ: Gentamicin) hoặc Vancomycin có nguy cơ cao gây tổn thương tế bào ống thận. Nếu bệnh nhân thắc mắc uống thuốc kháng sinh nhiều bị gì, thì suy giảm chức năng lọc của thận là một rủi ro nghiêm trọng cần lưu ý, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền.

1.4. Tác động tiêu cực đến hệ miễn dịch và nguy cơ dị ứng

Một tác hại của thuốc kháng sinh khác thường bị bỏ qua là ảnh hưởng của nó đến sự phát triển miễn dịch, đặc biệt là ở trẻ nhỏ. Giả thuyết cho rằng việc tiếp xúc quá ít với vi khuẩn (do dùng kháng sinh sớm và môi trường quá sạch) khiến hệ miễn dịch không được “tập luyện”, dẫn đến gia tăng các bệnh tự miễn và dị ứng sau này.

Tác dụng phụ của thuốc kháng sinh liên quan đến dị ứng có thể dao động từ nhẹ đến nguy kịch:

• Phản ứng nhẹ: Phát ban, ngứa, nổi mề đay.
• Phản ứng nghiêm trọng: Hội chứng Stevens-Johnson (hoại tử da) hoặc sốc phản vệ (nguy cơ tử vong nhanh chóng), thường gặp nhất ở nhóm kháng sinh Penicillin và Cephalosporin.

1.5. Tăng nguy cơ về bệnh chuyển hóa

Các nghiên cứu hiện đại đang mở rộng khái niệm tác hại của thuốc kháng sinh ra ngoài phạm vi nhiễm trùng. Có mối liên hệ mật thiết giữa việc sử dụng kháng sinh sớm trong đời và các bệnh chuyển hóa như:

• Béo phì và chuyển hóa: Khi kháng sinh làm thay đổi tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes, cơ thể có xu hướng tích trữ mỡ nhiều hơn. Việc uống thuốc kháng sinh nhiều bị gì? Bạn có thể đối mặt với nguy cơ tăng cân không kiểm soát và rối loạn chuyển hóa đường huyết.
• Sức khỏe tâm thần (Trục não – ruột): Ruột được coi là “bộ não thứ hai” vì nó sản xuất phần lớn Serotonin (hormone hạnh phúc). Rối loạn hệ vi sinh do kháng sinh có liên quan đến tăng nguy cơ trầm cảm và lo âu.

1.6. Các tác dụng phụ đặc thù nghiêm trọng

Không phải tất cả kháng sinh đều gây hại giống nhau. Một số nhóm có những tác dụng phụ thuốc kháng sinh rất đặc trưng và nguy hiểm:

• Nhóm Fluoroquinolones (Ciprofloxacin, Levofloxacin): Có thể gây đứt gân (đặc biệt là gân gót Achilles), tổn thương thần kinh vĩnh viễn và các vấn đề về tim mạch (phình động mạch chủ). 
• Nhóm Tetracycline: Gây đổi màu răng vĩnh viễn ở trẻ em dưới 8 tuổi và ảnh hưởng đến sự phát triển xương.
• Nhóm Aminoglycosides: Ngoài hại thận, nhóm này còn có thể gây điếc vĩnh viễn (độc tính trên thính giác) và rối loạn tiền đình.

2. Làm thế nào để giảm tác hại khi dùng kháng sinh?

Sau khi đã hiểu rõ tác hại của thuốc kháng sinh, câu hỏi đặt ra là dùng thuốc kháng sinh nhiều có tốt không? Với câu hỏi này, các chuyên gia khẳng định: Chỉ tốt khi dùng Đúng bệnh – Đúng thuốc – Đúng liều – Đúng thời gian. Người bệnh cần lưu ý những điều sau để giảm tác hại của thuốc kháng sinh:

• Không tự ý mua kháng sinh khi bị cảm cúm do virus (kháng sinh không diệt được virus).
• Không dùng lại đơn thuốc cũ.
• Uống đủ liệu trình ngay cả khi đã thấy đỡ bệnh để tránh vi khuẩn kháng thuốc quay trở lại.
• Bổ sung Probiotics (Men vi sinh) để tăng lợi khuẩn đường ruột, cần uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ để tránh việc kháng sinh tiêu diệt luôn lượng lợi khuẩn vừa nạp vào.

• Bổ sung thực phẩm lên men như sữa chua, kim chi, dưa muối để phục hồi hệ vi sinh, kết hợp ăn nhiều rau xanh, chuối, tỏi, hành tây nhằm nuôi dưỡng lợi khuẩn. Uống đủ nước giúp thận đào thải chất dư thừa của thuốc, giảm nguy cơ tổn thương.
• Trong quá trình sử dụng, cần theo dõi cơ thể kỹ. Nếu xuất hiện phát ban, khó thở, tiêu chảy kéo dài hoặc đau gân, hãy ngừng thuốc và báo ngay cho bác sĩ.

Nhìn chung, tác hại của thuốc kháng sinh thường xuất hiện khi lạm dụng hoặc dùng sai chỉ định. Để hạn chế rủi ro, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, dùng đúng liều, đúng thời gian và theo dõi cơ thể để kịp thời xử lý khi có dấu hiệu bất thường.

Nguồn thông tin tham khảo: Mayo Clinic, CDC, WHO, Cleveland Clinic