Sởi ở trẻ: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Sởi ở trẻ là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, đặc trưng bởi sốt, ho, viêm kết mạc và phát ban trên da. Bệnh có khả năng lây lan nhanh, đặc biệt ở trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ. Nếu không được theo dõi và xử trí phù hợp, trẻ có thể gặp các biến chứng như viêm phổi, viêm tai giữa hoặc viêm não. Nhận biết sớm triệu chứng, điều trị đúng cách và chủ động phòng bệnh giúp hạn chế những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

1. Sởi ở trẻ là bệnh gì?

Sởi là một bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, chủ yếu lan truyền qua đường hô hấp và có thể xuất hiện vào nhiều thời điểm trong năm. Bệnh thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm dưới 5 tuổi chưa có miễn dịch bảo vệ đầy đủ. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus gây nhiễm trùng đường hô hấp, sau đó lan đến nhiều cơ quan. Các biểu hiện điển hình của bệnh thường gồm sốt, viêm long đường hô hấp, viêm kết mạc và phát ban trên da.

Phần lớn trẻ mắc bệnh không biến chứng có thể hồi phục khi được chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, virus sởi có thể làm suy giảm đáp ứng miễn dịch, khiến trẻ dễ mắc thêm các bệnh nhiễm trùng khác. Vì vậy, bệnh không chỉ ảnh hưởng đến da mà còn tiềm ẩn nguy cơ tổn thương nhiều cơ quan.

2. Nguyên nhân sởi ở trẻ là gì?

Nguyên nhân sởi ở trẻ là virus sởi thuộc chi Morbillivirus, họ Paramyxoviridae. Virus có khả năng lây truyền mạnh qua không khí và dịch tiết đường hô hấp.

Các tình huống có thể khiến trẻ phơi nhiễm với virus gồm:

– Hít phải không khí chứa virus từ người bệnh khi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thở.

– Ở khoảng cách gần với người đang trong giai đoạn lây nhiễm sởi.

– Chạm vào bề mặt nhiễm dịch tiết chứa virus rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng.

Virus sởi vẫn có khả năng hiện diện trong không khí hoặc trên bề mặt bị nhiễm trong khoảng thời gian lên tới 2 giờ. Đặc biệt, người bệnh có thể lây nhiễm từ khoảng 4 ngày trước đến 4 ngày sau khi xuất hiện phát ban, ngay cả khi các biểu hiện ban đầu chưa rõ ràng.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh hoặc diễn tiến nặng gồm chưa tiêm phòng đầy đủ, suy dinh dưỡng, thiếu vitamin A, suy giảm miễn dịch và có bệnh nền. Có thể tìm hiểu thêm về khả năng lây truyền và các yếu tố nguy cơ mắc sởi.

3. Triệu chứng sởi ở trẻ diễn biến như thế nào?

Triệu chứng sởi ở trẻ thường phát triển qua 4 giai đoạn. Đặc điểm đáng chú ý là trẻ có thể sốt, ho, chảy nước mũi trước khi xuất hiện ban đỏ trên da. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài 7–21 ngày, các triệu chứng thường xuất hiện khoảng 10–14 ngày sau khi tiếp xúc với virus.

3.1. Giai đoạn ủ bệnh

Ở giai đoạn này, trẻ hầu như chưa có biểu hiện bất thường nên gia đình khó phát hiện bệnh.

3.2. Giai đoạn khởi phát

Giai đoạn khởi phát thường kéo dài 2–4 ngày với những biểu hiện:

– Sốt, có thể sốt cao trên 39°C.

– Xuất hiện ho kèm chảy dịch mũi và biểu hiện viêm họng.

– Kết mạc đỏ, tăng tiết nước mắt, mí mắt có thể phù nhẹ.

– Trẻ mệt, giảm hứng thú ăn uống và ít hoạt động hơn thường ngày.

Một dấu hiệu đặc trưng là hạt Koplik – những chấm nhỏ màu trắng hoặc trắng xám, có quầng đỏ, xuất hiện trên niêm mạc má. Dấu hiệu này có thể xuất hiện trước khi phát ban nhưng không phải trường hợp nào cũng quan sát được.

3.3. Giai đoạn toàn phát

Sau khoảng 3–4 ngày sốt, trẻ bắt đầu phát ban dạng dát sẩn màu đỏ, hơi nổi gồ trên bề mặt da. Ban thường xuất hiện từ sau tai, gáy, trán và mặt, sau đó lan xuống cổ, ngực, lưng, tay chân. Các nốt ban có thể mọc riêng lẻ hoặc liên kết thành từng mảng. Khi ban lan khắp cơ thể, thân nhiệt thường giảm dần. Đây là đặc điểm quan trọng trong quá trình tiến triển và nhận diện ban sởi.

3.4. Giai đoạn hồi phục

Ban nhạt màu và biến mất dần theo trình tự xuất hiện, có thể để lại những vùng thâm sẫm màu, bong vảy mịn. Trẻ thường hết sốt, ăn uống và sinh hoạt cải thiện. Tuy nhiên, nếu ban đã lặn nhưng trẻ vẫn sốt cao hoặc sốt trở lại, cần thăm khám để loại trừ biến chứng.

Một số trường hợp có biểu hiện không điển hình như sốt nhẹ, ít ban hoặc viêm long không rõ rệt, dễ nhầm với những bệnh phát ban khác.

4. Dấu hiệu sởi ở trẻ nào cần đưa đi khám ngay?

Không phải trường hợp mắc sởi nào cũng cần nhập viện. Tuy nhiên, một số dấu hiệu sởi ở trẻ có thể cảnh báo bệnh diễn tiến nặng.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện:

– Sốt cao liên tục, đặc biệt từ 39–40°C hoặc sốt khó hạ.

– Thở nhanh, khó thở, tím tái.

– Li bì, lơ mơ, co giật hoặc đau đầu dữ dội.

– Bỏ bú, không ăn uống được hoặc nôn liên tục.

– Phát ban toàn thân nhưng vẫn sốt cao.

– Sốt trở lại sau khi đã giảm hoặc hết sốt.

Trẻ dưới 12 tháng tuổi, suy dinh dưỡng, suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền cần được đánh giá sớm vì nguy cơ biến chứng cao hơn. Việc nhận biết các biểu hiện nguy hiểm và đưa trẻ đi khám kịp thời giúp hạn chế nguy cơ suy hô hấp và các tổn thương nghiêm trọng.

5. Chẩn đoán sởi ở trẻ được thực hiện như thế nào?

Chẩn đoán sởi ở trẻ dựa trên biểu hiện lâm sàng, tiền sử tiếp xúc và xét nghiệm xác định khi cần thiết. Bác sĩ đánh giá tình trạng sốt, ho, viêm kết mạc, hạt Koplik và đặc điểm phát ban. Đồng thời, các thông tin về lịch sử tiêm chủng, tiếp xúc với người mắc bệnh hoặc sinh sống trong khu vực có dịch cũng được khai thác.

Tùy thời điểm mắc bệnh và tình trạng lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định:

– Xét nghiệm IgM: Phát hiện kháng thể đặc hiệu với virus sởi, thường được thực hiện từ ngày thứ 3 sau phát ban.

– Xét nghiệm RT-PCR: Phát hiện vật liệu di truyền của virus, có giá trị trong giai đoạn sớm, đặc biệt những ngày đầu xuất hiện triệu chứng hoặc phát ban.

Nếu kết quả xét nghiệm ban đầu âm tính nhưng vẫn nghi ngờ mắc bệnh, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra lại. Việc kết hợp biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm đặc hiệu còn giúp phân biệt sởi với sốt phát ban do virus khác hoặc phát ban dị ứng.

6. Điều trị sởi ở trẻ cần lưu ý gì?

Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được áp dụng thường quy trong điều trị bệnh sởi. Điều trị sởi ở trẻ chủ yếu tập trung kiểm soát triệu chứng, đảm bảo dinh dưỡng, phòng ngừa và xử trí biến chứng.

6.1. Điều trị triệu chứng và hỗ trợ

Hướng xử trí hỗ trợ thường bao gồm:

– Hạ sốt: Sử dụng thuốc hạ sốt phù hợp khi trẻ sốt từ 38,5°C, theo liều lượng bác sĩ chỉ định.

– Bù nước: Đảm bảo trẻ được cung cấp đủ dịch, đặc biệt khi sốt cao, nôn hoặc tiêu chảy.

– Bổ sung vitamin A: Trẻ mắc sởi cần được bác sĩ đánh giá và chỉ định bổ sung vitamin A theo liều phù hợp với lứa tuổi nhằm hạn chế biến chứng, đặc biệt là tổn thương mắt.

Vitamin A liều cao phải được sử dụng theo chỉ định chuyên môn, không tự ý bổ sung để tránh nguy cơ quá liều.

6.2. Xử trí các biến chứng phát sinh

Trẻ xuất hiện viêm phổi, suy hô hấp, viêm não hoặc các biến chứng nặng cần được điều trị tại cơ sở y tế phù hợp. Bác sĩ có thể chỉ định hỗ trợ hô hấp, bù dịch hoặc sử dụng kháng sinh nếu xuất hiện nhiễm khuẩn bội nhiễm. Không tự ý dùng kháng sinh khi trẻ chỉ mắc sởi đơn thuần. Các biện pháp điều trị cần được lựa chọn dựa trên mức độ bệnh và tình trạng sức khỏe của từng trẻ.

7. Chăm sóc trẻ mắc sởi tại nhà cần lưu ý gì?

Trẻ mắc sởi không biến chứng, tỉnh táo, ăn uống được và không khó thở có thể được chăm sóc tại nhà sau khi bác sĩ đánh giá. Trong quá trình chăm sóc, cha mẹ cần lưu ý:

– Cách ly: Hạn chế tiếp xúc với người khác ngay khi nghi mắc bệnh và ít nhất 4 ngày sau khi bắt đầu phát ban.

– Dinh dưỡng: Tiếp tục cho trẻ bú mẹ; với trẻ lớn, ưu tiên thực phẩm mềm, dễ tiêu, đủ dưỡng chất và chia thành nhiều bữa nhỏ.

– Vệ sinh: Tắm rửa nhẹ nhàng, thay quần áo sạch; vệ sinh mắt, mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% khi cần.

– Môi trường: Giữ phòng thông thoáng, vệ sinh đồ dùng và bề mặt thường xuyên.

– Theo dõi: Kiểm tra thân nhiệt, nhịp thở, khả năng ăn uống và mức độ tỉnh táo.

Không cần kiêng tắm tuyệt đối hoặc kiêng ăn quá mức. Trẻ cần được vệ sinh phù hợp, tránh nhiễm lạnh và đảm bảo đủ dinh dưỡng. Cha mẹ nên tuân thủ lịch tái khám, thường mỗi 2–3 ngày đến khi hết sốt hoặc khám lại ngay khi có dấu hiệu nặng. Thực hiện đúng các biện pháp chăm sóc và theo dõi tại nhà giúp hỗ trợ quá trình hồi phục và phát hiện sớm bất thường.

8. Sởi ở trẻ có thể dẫn đến những biến chứng nào?

Sởi có thể gây tổn thương ở nhiều cơ quan, đặc biệt khi trẻ có sức đề kháng kém hoặc không được phát hiện, xử trí kịp thời.

Một số biến chứng cần được theo dõi gồm:

– Viêm phổi: Có thể gây suy hô hấp, là một trong những biến chứng nghiêm trọng nhất.

– Viêm tai giữa: Gây đau tai, sốt, ảnh hưởng đến thính lực nếu không được xử trí phù hợp.

– Tiêu chảy, mất nước: Làm trẻ mệt mỏi, ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng.

– Viêm loét giác mạc: Có thể gây suy giảm thị lực, đặc biệt ở trẻ thiếu vitamin A.

– Viêm não: Biến chứng ít gặp nhưng nguy hiểm, có thể gây co giật, rối loạn ý thức và tổn thương thần kinh.

Ngoài ra, nhiễm sởi có thể làm suy yếu khả năng bảo vệ miễn dịch của cơ thể trong thời gian sau mắc bệnh.

9. Phòng ngừa bệnh sởi cho trẻ bằng cách nào?

Tiêm vắc xin đầy đủ là biện pháp phòng ngừa bệnh sởi hiệu quả nhất. Trong chương trình tiêm chủng mở rộng tại Việt Nam, lịch tiêm phòng sởi thường gồm:

– Mũi 1: Khi trẻ đủ 9 tháng tuổi.

– Mũi 2: Khi trẻ đủ 18 tháng tuổi.

Lịch tiêm có thể khác tùy loại vắc xin hoặc được điều chỉnh trong các chiến dịch phòng dịch. Trẻ tiêm thiếu mũi cần được tư vấn tiêm bổ sung phù hợp. Ngoài ra, gia đình nên hạn chế cho trẻ tiếp xúc với người nghi mắc sởi, rửa tay thường xuyên và duy trì không gian sống thông thoáng.

Nếu trẻ chưa có miễn dịch đã tiếp xúc với nguồn lây, cần liên hệ cơ sở y tế sớm để được đánh giá khả năng dự phòng sau phơi nhiễm bằng vắc xin hoặc globulin miễn dịch khi có chỉ định. Chủ động tiêm phòng sởi và duy trì miễn dịch đầy đủ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế lây lan trong cộng đồng.

Sởi ở trẻ có khả năng lây nhiễm cao và tiềm ẩn nhiều biến chứng, đặc biệt ở trẻ nhỏ chưa được tiêm chủng đầy đủ. Cha mẹ cần nhận biết sớm các biểu hiện sốt, ho, viêm kết mạc, phát ban và theo dõi sát diễn biến bệnh để đưa trẻ đi khám kịp thời.

Khi nghi ngờ trẻ mắc sởi, cha mẹ có thể liên hệ Thu Cúc TCI để được hướng dẫn thăm khám phù hợp, hạn chế nguy cơ lây nhiễm chéo và được bác sĩ tư vấn chăm sóc, điều trị theo tình trạng sức khỏe.