Nhiễm độc giáp do T3 tăng

Nhiễm độc giáp do T3 là một thể cường giáp đặc biệt, trong đó nồng độ hormon T3 tăng cao bất thường trong khi T4 có thể vẫn ở mức bình thường, khiến bệnh dễ bị bỏ sót nếu không xét nghiệm đầy đủ. Tình trạng này có thể gây ra hàng loạt triệu chứng như tim đập nhanh, run tay, sụt cân, lo âu kéo dài và tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện, chẩn đoán và điều trị kịp thời.

1. Tổng quan về hormon T3 và vai trò sinh lý

T3 (triiodothyronine) và T4 (thyroxine) là hai hormone chính do tuyến giáp sản xuất, giữ vai trò then chốt trong việc điều hòa nhiều chức năng thiết yếu của cơ thể như tốc độ trao đổi chất, mức năng lượng, thân nhiệt và sự phát triển của tế bào. Hai hormone này phối hợp chặt chẽ nhằm duy trì trạng thái cân bằng nội môi và đảm bảo hoạt động sinh lý bình thường.

Trong đó, T3 là hormone có hoạt tính sinh học mạnh nhất, trực tiếp điều hòa chuyển hóa cơ bản. T3 thúc đẩy quá trình tổng hợp protein, tăng cường tiêu thụ oxy và tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng ở cấp độ tế bào. Thông qua việc kiểm soát hô hấp tế bào và hoạt động của ty thể, T3 tác động sâu rộng đến hiệu suất chuyển hóa và mức năng lượng toàn cơ thể.

Đặc biệt, trong các giai đoạn phát triển sớm, T3 đóng vai trò quan trọng trong quá trình biệt hóa và trưởng thành tế bào thần kinh, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ và khả năng nhận thức. Bên cạnh đó, hormone này còn tác động rõ rệt lên hệ tim mạch và hệ cơ xương bằng cách điều chỉnh nhịp tim, sức co bóp cơ tim và chuyển hóa xương.

2. Nhiễm độc giáp do T3 tăng là gì? Cơ chế xảy ra?

Nhiễm độc giáp do T3 (còn gọi là nhiễm độc giáp T3 hay nhiễm độc T3) là một thể đặc biệt của cường giáp, trong đó hormone T3 trong máu tăng cao rõ rệt, gây ra các triệu chứng cường giáp, trong khi T4 tự do chỉ bình thường hoặc tăng rất nhẹ, thậm chí có thể vẫn nằm trong giới hạn tham chiếu. Điều này khiến bệnh dễ bị bỏ sót nếu chỉ dựa vào TSH và T4.

Về cơ chế, trong tình trạng cường giáp, tuyến giáp không chỉ tăng tiết hormone mà còn có xu hướng tạo ra nhiều T3 hơn T4. T3 là dạng hormone tuyến giáp có hoạt tính sinh học mạnh nhất, tác động trực tiếp lên tim mạch, thần kinh và chuyển hóa. Ngoài ra, sự chuyển đổi T4 thành T3 tại các mô ngoại vi cũng tăng lên, càng làm nồng độ T3 trong máu cao hơn. Ở một số bệnh nhân, quá trình này chiếm ưu thế đến mức chỉ T3 tăng, tạo nên nhiễm độc giáp do T3 tăng.

Nhiễm độc T3 có thể gặp trong nhiều bệnh lý gây cường giáp như bệnh Basedow (Graves), bướu giáp đa nhân độc hoặc nhân giáp tự trị. Nếu không được điều trị, tình trạng này thường sẽ tiến triển theo thời gian, với sự gia tăng thêm của T4 và các dấu hiệu cường giáp điển hình khác. Vì vậy, khi bệnh nhân có triệu chứng nghi ngờ cường giáp nhưng TSH không giảm rõ hoặc T4 chưa tăng nhiều, việc định lượng T3 là rất quan trọng để tránh bỏ sót nhiễm độc giáp T3.

3. Nguyên nhân thường gặp của nhiễm độc giáp do T3 tăng và triệu chứng nhiễm độc giáp T3

Về nguyên nhân, thường gặp nhất là các bệnh lý tuyến giáp có tính chất tự trị. Trong đó, nhân độc tuyến giáp hoặc bướu giáp đa nhân độc có khả năng tự sản xuất hormone, đặc biệt ưu tiên tạo ra T3, dẫn đến nhiễm độc giáp T3 dù nồng độ T4 chưa tăng rõ. Ngoài ra, bệnh Graves (Basedow) cũng là một nguyên nhân quan trọng, khi kháng thể kích thích tuyến giáp làm tăng tổng hợp hormone, trong nhiều trường hợp T3 tăng sớm hơn T4.

Một số trường hợp viêm tuyến giáp (như viêm tuyến giáp bán cấp hoặc viêm tuyến giáp không đau) cũng có thể gây nhiễm độc giáp do T3. Khi đó, hormone T3 dự trữ trong tuyến giáp được giải phóng ồ ạt vào máu, gây cường giáp thoáng qua. Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc hoặc chế phẩm chứa iod (ví dụ amiodarone, thuốc cản quang iod) cũng có thể làm rối loạn điều hòa hormone, góp phần gây nhiễm độc T3 ở người có bệnh lý tuyến giáp nền.

Về mặt triệu chứng, nhiễm độc giáp T3 thường biểu hiện tương tự cường giáp điển hình nhưng đôi khi dễ bị bỏ sót nếu chỉ xét nghiệm T4. Người bệnh có thể sụt cân nhanh dù ăn uống bình thường, cảm giác nóng bức, ra nhiều mồ hôi và mệt mỏi kéo dài. Tim mạch là hệ cơ quan bị ảnh hưởng sớm, với các biểu hiện như tim đập nhanh, đánh trống ngực, thậm chí rung nhĩ, đặc biệt ở người lớn tuổi.

Ngoài ra, nhiễm độc giáp do T3 còn gây ra nhiều triệu chứng thần kinh – tâm thần như run tay, bồn chồn, lo âu, khó ngủ và giảm khả năng tập trung. Da thường ấm và ẩm, tóc dễ rụng, cơ yếu, nhất là cơ gốc chi. Riêng các biểu hiện ở mắt như lồi mắt thường chỉ gặp khi nhiễm độc T3 liên quan đến bệnh Graves.

4. Chẩn đoán và điều trị nhiễm độc giáp do T3 tăng

4.1. Chẩn đoán nhiễm độc giáp do T3 tăng

Việc chẩn đoán cần kết hợp xét nghiệm và thăm dò hình ảnh để xác định chính xác nguyên nhân.

Xét nghiệm máu:

Định lượng TSH, FT3, FT4: Đặc trưng là TSH giảm sâu, T3 tăng rõ.
Kháng thể tuyến giáp (TRAb, Anti-TPO): Giúp định hướng bệnh Graves.
Thyroglobulin: Thường tăng trong hầu hết các nguyên nhân nhiễm độc T3, ngoại trừ trường hợp dùng hormone giáp từ bên ngoài.

Chẩn đoán hình ảnh:

Xạ hình tuyến giáp bằng iod phóng xạ (RAIU):
- Hấp thu tăng: Gợi ý Graves, bướu giáp đa nhân độc, u độc tuyến giáp.
- Hấp thu giảm: Gặp trong viêm tuyến giáp hoặc nhiễm độc giáp do dùng hormone.
Siêu âm tuyến giáp kèm Doppler:
- Tăng tưới máu: Thường gặp ở Graves hoặc u độc.
- Giảm tưới máu: Phù hợp với viêm tuyến giáp.

Xét nghiệm hỗ trợ (khi cần):

Điện tâm đồ để phát hiện nhịp nhanh, rung nhĩ.
Công thức máu, chức năng gan để theo dõi an toàn khi dùng thuốc kháng giáp.
Điện giải, đường huyết, lipid máu, canxi và đo mật độ xương nhằm đánh giá biến chứng của nhiễm độc giáp T3 kéo dài.

4.2. Điều trị nhiễm độc giáp T3

Mục tiêu điều trị nhiễm độc T3 là kiểm soát triệu chứng, đưa hormone giáp về mức bình thường và xử lý nguyên nhân gây bệnh. Có ba nhóm phương pháp chính, lựa chọn tùy từng bệnh nhân.

Điều trị triệu chứng (thuốc chẹn beta):

Thuốc chẹn beta như propranolol hoặc atenolol giúp giảm nhanh tim nhanh, run tay, hồi hộp. Propranolol còn ức chế nhẹ chuyển T4 thành T3, rất hữu ích trong giai đoạn đầu nhiễm độc giáp do T3.

Thuốc kháng giáp tổng hợp:

Thường dùng methimazole hoặc propylthiouracil (PTU).
Thuốc làm giảm tổng hợp hormone giáp, giúp kiểm soát nhiễm độc giáp T3 sau 4-8 tuần.
Methimazole được ưu tiên do an toàn hơn, PTU dùng trong 3 tháng đầu thai kỳ hoặc cơn bão giáp.
Cần theo dõi định kỳ hormone giáp và chú ý tác dụng phụ hiếm nhưng nguy hiểm như mất bạch cầu hạt hoặc tổn thương gan.

Iod phóng xạ (I-131):

Đây là phương pháp điều trị triệt để cho nhiều trường hợp Graves, bướu giáp đa nhân độc hoặc u độc. I-131 phá hủy mô giáp hoạt động quá mức, giúp kiểm soát lâu dài nhiễm độc T3, nhưng đa số bệnh nhân sẽ suy giáp và cần uống hormone giáp suốt đời. Chống chỉ định cho phụ nữ có thai hoặc cho con bú.

Phẫu thuật cắt tuyến giáp:

Áp dụng khi bướu giáp lớn, nghi ngờ ung thư, bệnh mắt Graves nặng hoặc không thể dùng thuốc và iod phóng xạ. Phẫu thuật giúp giải quyết nhanh nhiễm độc giáp do T3, nhưng hầu như luôn dẫn đến suy giáp cần điều trị thay thế lâu dài.

Việc điều trị nhiễm độc giáp T3 cần cá thể hóa dựa trên nguyên nhân, mức độ bệnh, tuổi, mong muốn mang thai và bệnh lý đi kèm. Phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ và người bệnh sẽ giúp kiểm soát hiệu quả nhiễm độc giáp do T3, đồng thời hạn chế tối đa biến chứng lâu dài.

Tóm lại, nhiễm độc giáp do T3 là một tình trạng không nên xem nhẹ vì có thể tiến triển âm thầm nhưng gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt với tim mạch, thần kinh và chuyển hóa nếu không được phát hiện sớm. Việc thăm khám chuyên khoa, làm đầy đủ xét nghiệm chức năng tuyến giáp và tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh. Chủ động theo dõi sức khỏe và tái khám định kỳ sẽ giúp người bệnh hạn chế rủi ro, ổn định hormone và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.