Đặc điểm vi khuẩn gây bệnh uốn ván

Uốn ván là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể gặp ở mọi lứa tuổi và vẫn còn ghi nhận tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Bệnh diễn tiến phức tạp do độc tố thần kinh cực mạnh của vi khuẩn gây ra, có thể dẫn đến co cứng cơ toàn thân, suy hô hấp và tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Việc hiểu rõ đặc điểm vi khuẩn gây bệnh uốn ván cũng như các biện pháp phòng ngừa đóng vai trò rất quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1. Bệnh uốn ván do vi khuẩn nào gây ra?

Uốn ván là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do vi khuẩn uốn ván gây ra. Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Clostridium tetani – một loại trực khuẩn kỵ khí có khả năng tạo nha bào rất bền vững trong môi trường đất, bụi bẩn, phân động vật và các vật dụng bị ô nhiễm. Khi xâm nhập vào cơ thể qua các vết thương hở, vết đâm xuyên, bỏng, xây xát hoặc thủ thuật không đảm bảo vô khuẩn, vi khuẩn sẽ phát triển và tiết ra ngoại độc tố cực mạnh gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thần kinh.

Ngoại độc tố của vi khuẩn uốn ván có khả năng tấn công não và hệ thần kinh trung ương, làm rối loạn hoạt động dẫn truyền thần kinh, từ đó gây co cứng cơ toàn thân, co giật, cứng hàm, khó nuốt và suy hô hấp. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển nặng và đe dọa tính mạng người bệnh.

Tại Việt Nam, bệnh uốn ván vẫn còn xuất hiện rải rác ở nhiều địa phương trên cả nước và có thể gặp ở mọi nhóm tuổi. Bệnh không mang tính mùa rõ rệt nên nguy cơ mắc bệnh có thể xảy ra quanh năm. Nhằm giảm tỷ lệ mắc và tử vong do uốn ván sơ sinh, Việt Nam đã triển khai Chương trình loại trừ uốn ván sơ sinh từ năm 1992. Đến năm 2005, nước ta đã đạt mục tiêu loại trừ uốn ván sơ sinh theo quy mô huyện với tỷ lệ mắc dưới 1 trường hợp trên 1.000 trẻ đẻ sống.

Mặc dù đã có vaccine phòng bệnh hiệu quả, uốn ván vẫn là bệnh có tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt ở những người chưa được tiêm chủng đầy đủ, người không tiêm nhắc lại vaccine định kỳ và người lớn tuổi trên 60 tuổi do khả năng miễn dịch suy giảm theo thời gian.

2. Uốn ván là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể gặp ở mọi lứa tuổi và vẫn còn ghi nhận tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Vi khuẩn Clostridium tetani là một loại trực khuẩn gram dương, có khả năng di động nhờ các lông mọc quanh thân và phát triển tốt trong môi trường yếm khí. Vi khuẩn thường tạo nha bào ở đầu thân vi khuẩn, làm cho hình thể giống chiếc dùi trống hoặc vợt tennis – đặc điểm khá điển hình của vi khuẩn uốn ván khi quan sát dưới kính hiển vi.

2.1. Cơ chế gây bệnh của vi khuẩn uốn ván

Clostridium tetani tồn tại rất phổ biến trong tự nhiên, đặc biệt ở đất, bụi bẩn, phân động vật và các môi trường ô nhiễm. Khi gặp điều kiện thuận lợi như vết thương hở, vết đâm sâu, vết thương dập nát, có dị vật hoặc thiếu oxy, nha bào sẽ xâm nhập vào cơ thể, phát triển thành vi khuẩn hoạt động và sinh ra ngoại độc tố cực mạnh có tên tetanospasmin. Đây chính là yếu tố gây nên các biểu hiện lâm sàng nguy hiểm của bệnh uốn ván.

Sau khi được tạo ra, độc tố tetanospasmin xâm nhập vào các đầu tận cùng thần kinh ngoại vi rồi gắn kết gần như không thể đảo ngược với mô thần kinh. Độc tố tiếp tục di chuyển dọc theo sợi trục thần kinh và các synap để đi đến tủy sống và hệ thần kinh trung ương. Tại đây, độc tố ngăn cản sự phóng thích các chất dẫn truyền thần kinh có tác dụng ức chế, làm mất cân bằng điều hòa thần kinh cơ. Hậu quả là cơ thể xuất hiện tình trạng tăng kích thích thần kinh, gây co cứng cơ liên tục, co giật dữ dội và các cơn co thắt toàn thân.

Ngoài tác động lên hệ thần kinh vận động, độc tố uốn ván còn ảnh hưởng đến hệ thần kinh thực vật, làm rối loạn kiểm soát hoạt động tim mạch và nội tiết. Sự mất kiểm soát phóng thích catecholamine từ tuyến thượng thận có thể dẫn đến tình trạng cường giao cảm với các biểu hiện như tăng huyết áp, tim đập nhanh, rối loạn nhịp tim, vã mồ hôi và bất ổn huyết động. Một khi độc tố đã gắn vào mô thần kinh thì gần như không thể trung hòa được, vì vậy điều trị bệnh thường rất khó khăn và kéo dài.

Trong đa số trường hợp, uốn ván biểu hiện dưới dạng toàn thân với tình trạng co cứng lan rộng ở nhiều nhóm cơ trong cơ thể. Tuy nhiên, đôi khi bệnh cũng có thể khu trú tại các nhóm cơ gần vị trí vết thương ban đầu.

2.2. Vi khuẩn gây bệnh uốn ván bị tiêu diệt ở nhiệt độ bao nhiêu?

Vi khuẩn uốn ván có sức đề kháng tương đối yếu ở dạng hoạt động nhưng nha bào của chúng lại rất bền vững trong môi trường. Vi khuẩn có thể bị tiêu diệt ở nhiệt độ khoảng 56°C, trong khi nha bào vẫn có khả năng tồn tại nhiều năm trong đất và tiếp tục gây bệnh. 

Các dung dịch sát khuẩn như phenol hoặc formalin cần thời gian tiếp xúc kéo dài nhiều giờ mới có thể tiêu diệt được nha bào. Đun sôi liên tục khoảng 30 phút mới giúp loại bỏ hoàn toàn dạng nha bào của vi khuẩn.

2.3. Con đường lây nhiễm vi khuẩn gây bệnh uốn ván

Con đường lây nhiễm thường gặp nhất là qua các vết thương ngoài da bị ô nhiễm. Những vết thương sâu, bẩn, có dị vật, bỏng, vết đâm xuyên hoặc chăm sóc không đảm bảo vô khuẩn đều tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. 

Sau khi xâm nhập, bào tử sẽ nảy mầm, sinh sôi và tạo độc tố lan theo hệ thần kinh đến não và tủy sống. Khi độc tố tác động lên các cơ hô hấp, người bệnh có thể bị co cứng cơ hô hấp kéo dài, suy hô hấp và tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Ở trẻ sơ sinh, uốn ván thường liên quan đến tình trạng nhiễm trùng rốn do cắt dây rốn hoặc chăm sóc rốn không bảo đảm vô khuẩn. Đây là thể bệnh đặc biệt nguy hiểm với tỷ lệ tử vong rất cao nếu không được phòng ngừa bằng tiêm vaccine cho mẹ và thực hiện chăm sóc rốn đúng cách sau sinh.

3. Cách phòng ngừa vi khuẩn gây uốn ván

Phòng ngừa uốn ván hiệu quả chủ yếu dựa vào tiêm vaccine đầy đủ, xử lý vết thương đúng cách và sử dụng globulin miễn dịch uốn ván trong những trường hợp có nguy cơ cao. Đây là bệnh có thể phòng ngừa được nhưng vẫn có tỷ lệ tử vong cao nếu không được bảo vệ miễn dịch đầy đủ.

3.1. Tiêm vaccine uốn ván là biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất

Tiêm vaccine là phương pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh uốn ván ở cả trẻ em và người lớn. Vaccine giúp cơ thể tạo miễn dịch chủ động chống lại độc tố của vi khuẩn Clostridium tetani.

Đối với phụ nữ mang thai, việc tiêm vaccine không chỉ giúp bảo vệ mẹ mà còn giúp phòng ngừa uốn ván sơ sinh cho trẻ. Thai phụ cần được tiêm tối thiểu 2 liều vaccine uốn ván, khoảng cách giữa hai liều ít nhất 1 tháng và liều thứ hai phải hoàn thành trước sinh tối thiểu 1 tháng để cơ thể kịp tạo kháng thể bảo vệ. Ở những lần mang thai tiếp theo, nếu đã được tiêm cơ bản trước đó, thai phụ thường cần tiêm nhắc lại 1 liều trước sinh ít nhất 1 tháng.

Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi thường được tiêm vaccine phối hợp phòng nhiều bệnh như bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B và nhiễm khuẩn do Hib theo chương trình tiêm chủng mở rộng. Vaccine phối hợp giúp trẻ hình thành miễn dịch sớm trong giai đoạn dễ mắc bệnh nặng. Lịch tiêm phòng uốn ván cho trẻ em thường bao gồm các mốc:

• 2 tháng tuổi
• 4 tháng tuổi
• 6 tháng tuổi
• 15 – 18 tháng tuổi
• 4 – 6 tuổi

Sau đó, trẻ nên được tiêm nhắc lại vaccine phối hợp phòng bạch hầu – ho gà – uốn ván vào khoảng 11 – 12 tuổi và tiếp tục tiêm nhắc định kỳ mỗi 10 năm để duy trì khả năng bảo vệ lâu dài.

Đối với người trưởng thành chưa từng được tiêm chủng đầy đủ, cần tiêm bổ sung vaccine càng sớm càng tốt. Sau khi hoàn thành miễn dịch cơ bản, nên tiêm nhắc lại vaccine uốn ván định kỳ mỗi 10 năm.

Phụ nữ mang thai được khuyến cáo tiêm vaccine Tdap trong mỗi lần mang thai, tốt nhất ở giai đoạn từ tuần 27 đến tuần 36 của thai kỳ. Việc tiêm trong thời điểm này giúp truyền kháng thể thụ động từ mẹ sang thai nhi, góp phần bảo vệ trẻ sơ sinh trong những tháng đầu đời.

Một điểm quan trọng cần lưu ý là mắc bệnh uốn ván không tạo được miễn dịch bền vững. Vì vậy, ngay cả những người từng mắc và đã khỏi bệnh vẫn cần được tiêm vaccine phòng uốn ván đầy đủ theo khuyến cáo.

3.2. Sử dụng globulin miễn dịch uốn ván

Globulin miễn dịch uốn ván được sử dụng trong các trường hợp có nguy cơ nhiễm bệnh cao như:

• Vết thương sâu
• Vết thương nhiễm bẩn
• Vết thương có nhiều dị vật
• Vết thương dập nát hoặc hoại tử

Globulin miễn dịch có tác dụng cung cấp kháng thể thụ động giúp trung hòa độc tố uốn ván trước khi độc tố gắn vào hệ thần kinh. Đây là biện pháp quan trọng trong dự phòng sau phơi nhiễm ở người chưa được tiêm chủng đầy đủ hoặc không rõ tiền sử tiêm vaccine.

Những vết thương sâu, bẩn hoặc có dị vật cần được xử lý sớm và đúng cách để giảm nguy cơ phát triển vi khuẩn uốn ván. Việc dự phòng sẽ phụ thuộc vào tính chất vết thương và tiền sử tiêm vaccine của người bị thương.

• Trường hợp đã được tiêm vaccine đầy đủ: Nếu là vết thương nhẹ, sạch và mũi tiêm cuối cùng đã cách trên 10 năm, cần tiêm nhắc lại 1 liều vaccine uốn ván. Nếu là vết thương nặng, vết thương nhiễm bẩn hoặc có nguy cơ cao và người bệnh chưa tiêm vaccine trong vòng 5 năm gần đây, cần tiêm nhắc lại 1 liều vaccine ngay trong ngày bị thương.
• Trường hợp chưa được tiêm chủng đầy đủ, người chưa hoàn thành miễn dịch cơ bản hoặc không rõ tiền sử tiêm chủng thường cần: Tiêm vaccine uốn ván bổ sung: Kết hợp globulin miễn dịch uốn ván nếu vết thương nguy cơ cao. Việc phối hợp cả miễn dịch chủ động và miễn dịch thụ động giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh.

3.3. Chăm sóc và vệ sinh vết thương đúng cách

Ngoài tiêm chủng, việc vệ sinh và xử lý vết thương đúng cách cũng đóng vai trò rất quan trọng trong phòng bệnh uốn ván. Các biện pháp cần thực hiện bao gồm:

• Rửa sạch vết thương bằng nước sạch và dung dịch sát khuẩn
• Loại bỏ dị vật, mô hoại tử nếu có
• Giữ vết thương thông thoáng, sạch sẽ
• Đến cơ sở y tế sớm nếu vết thương sâu, bẩn hoặc nghi ngờ nguy cơ nhiễm trùng

Đối với trẻ sơ sinh, cần thực hiện cắt và chăm sóc dây rốn bằng dụng cụ vô khuẩn, giữ rốn sạch và khô để phòng ngừa uốn ván sơ sinh – một thể bệnh đặc biệt nguy hiểm với tỷ lệ tử vong rất cao nếu không được phòng ngừa đúng cách.

Uốn ván là bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa hiệu quả bằng tiêm vaccine đầy đủ, xử lý vết thương đúng cách và chăm sóc vô khuẩn. Chủ động phòng vi khuẩn gây bệnh uốn ván giúp giảm nguy cơ biến chứng nặng và bảo vệ sức khỏe cho cả người lớn lẫn trẻ em.