Tắc động mạch trung tâm võng mạc là bệnh gì?

Trong các tài liệu chuyên môn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và hướng dẫn chẩn đoán của Bộ Y tế Việt Nam, tắc động mạch trung tâm võng mạc được cảnh báo có thể là nguyên nhân gây mù lòa không hồi phục nếu chậm trễ xử trí. Hiểu đúng về tắc động mạch trung tâm võng mạc giúp người bệnh nhận biết sớm nguy cơ và có hướng can thiệp kịp thời.

1. Tắc động mạch võng mạc trung tâm là bệnh lý nhãn khoa gì?

Tắc động mạch trung tâm võng mạc là tình trạng lòng động mạch bị tắc, làm dòng máu nuôi võng mạc bị ngưng trệ đột ngột.

Trong các tài liệu đào tạo nhãn khoa của Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ (National Eye Institute – NIH), bệnh này thường được mô tả như “đột quỵ tại mắt”, bởi cơ chế bệnh sinh tương đồng với đột quỵ não do tắc mạch. Cách gọi này cũng được Bộ Y tế Việt Nam sử dụng trong các tài liệu chuyên ngành nhằm nhấn mạnh mức độ nguy hiểm của bệnh.

Về giải phẫu, động mạch trung tâm võng mạc là nhánh chính cung cấp máu cho võng mạc. Khi mạch này bị tắc, phần lớn tế bào thần kinh thị giác không còn được nuôi dưỡng đầy đủ. Võng mạc là cấu trúc thần kinh đặc biệt nhạy cảm với thiếu oxy, vì vậy chỉ cần gián đoạn tuần hoàn trong thời gian ngắn cũng có thể gây tổn thương nghiêm trọng.

Nghiên cứu sinh lý bệnh do NIH công bố cho thấy võng mạc chỉ có khả năng chịu thiếu máu trong khoảng 1 – 2 giờ. Sau ngưỡng này, nguy cơ tổn thương vĩnh viễn tăng lên rất nhanh. Chính vì vậy, trong hướng dẫn thực hành lâm sàng của American Academy of Ophthalmology (AAO), tắc mạch võng mạc luôn được xếp vào nhóm cần can thiệp khẩn.

2. Nguyên nhân dẫn đến bệnh lý nhãn khoa tắc động mạch võng mạc trung tâm

Các nghiên cứu dịch tễ học do WHO tổng hợp chỉ ra rằng phần lớn trường hợp tắc động mạch trung tâm võng mạc có liên quan đến bệnh lý tim mạch toàn thân, thay vì xuất phát trực tiếp từ mắt.

Tắc động mạch võng mạc trung tâm phổ biến nhất là do xơ vữa động mạch. Khi mảng xơ vữa hoặc cục huyết khối hình thành ở động mạch cảnh, chúng có thể di chuyển theo dòng máu lên mắt và gây bít tắc đột ngột. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) ghi nhận nguy cơ này tăng rõ rệt ở người cao tuổi và người có tiền sử tăng huyết áp.

Bên cạnh đó, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu cũng được liệt kê là yếu tố nguy cơ quan trọng trong các tài liệu hướng dẫn phòng chống bệnh không lây nhiễm, trong đó có tác động mạch trung tâm võng mạc, của Bộ Y tế Việt Nam.

Một nhóm nguyên nhân ít gặp hơn nhưng đặc biệt nguy hiểm là viêm động mạch tế bào khổng lồ. NIH coi đây là tình trạng cần được phát hiện sớm vì nếu không điều trị kịp thời, nguy cơ mù hai mắt là rất cao.

3. Dấu hiệu nhận biết tắc động mạch võng mạc trung tâm

3.1. Dấu hiệu tắc động mạch trung tâm võng mạc điển hình

Dấu hiệu đặc trưng nhất của tắc động mạch trung tâm võng mạc là mất thị lực đột ngột, không đau, thường chỉ xảy ra ở một bên mắt. Theo mô tả lâm sàng trong các khuyến cáo của AAO, người bệnh có thể cảm thấy thị lực biến mất chỉ trong vài giây đến vài phút.

Khác với các bệnh lý viêm nhiễm, mắt thường không đỏ, không chảy dịch và không đau nhức. Sự “im lặng” của triệu chứng này cũng được nhấn mạnh trong tài liệu đào tạo nhãn khoa của Bộ Y tế Việt Nam, bởi nó khiến người bệnh dễ chủ quan.

3.2. Dấu hiệu cảnh báo tắc động mạch trung tâm võng mạc trước đó

Một số người từng xuất hiện những cơn mờ mắt thoáng qua trước khi mất thị lực hoàn toàn. NIH xem đây là biểu hiện thiếu máu võng mạc tạm thời, có ý nghĩa tương tự cơn thiếu máu não thoáng qua. Việc bỏ qua dấu hiệu này có thể khiến cơ hội bảo tồn thị lực bị đánh mất.

4. Cách điều trị tắc động mạch võng mạc trung tâm

4.1. Xử trí cấp cứu

Tắc động mạch trung tâm võng mạc được xem là cấp cứu y khoa, trong đó thời gian đóng vai trò quyết định. Các khuyến cáo của AAO và Tổ chức Đột quỵ Thế giới đều nhấn mạnh rằng can thiệp sớm trong những giờ đầu có thể giúp cải thiện tiên lượng.

Một số biện pháp được áp dụng nhằm khôi phục dòng máu võng mạc, như hạ nhãn áp hoặc hỗ trợ oxy. Những phương pháp này cũng xuất hiện trong phác đồ tham khảo của Bộ Y tế Việt Nam dành cho tuyến chuyên khoa.

4.2. Điều trị nguyên nhân nền gây tắc động mạch võng mạch trung tâm

Sau giai đoạn cấp cứu, người bệnh cần được đánh giá toàn diện về tim mạch và mạch máu. WHO và CDC đều khuyến nghị việc kiểm soát huyết áp, đường huyết và rối loạn mỡ máu là yếu tố then chốt để phòng ngừa tái phát cũng như giảm nguy cơ đột quỵ não.

Việc điều trị lâu dài không chỉ nhằm bảo vệ thị lực còn lại mà còn giúp cải thiện sức khỏe toàn thân.

Tắc động mạch trung tâm võng mạc là bệnh lý nguy hiểm, tiến triển nhanh và để lại hậu quả nặng nề nếu không được phát hiện sớm. Các tài liệu của WHO, NIH cùng hướng dẫn chuyên môn từ Bộ Y tế Việt Nam đều cho thấy đây là biểu hiện cảnh báo nghiêm trọng của bệnh lý mạch máu toàn thân.

Chủ động nhận biết dấu hiệu, không chậm trễ khi thị lực suy giảm và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ chính là cách hiệu quả nhất để hạn chế hậu quả của tắc động mạch trung tâm võng mạc.