Nhược thị là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và phương pháp điều trị

Nhược thị là tình trạng chức năng nhìn của một mắt hoặc cả hai mắt bị suy giảm trong quá trình phát triển thị giác, thường gặp ở trẻ em. Bệnh có thể khó nhận biết vì trẻ vẫn sinh hoạt bình thường dù khả năng nhìn bị hạn chế. Phát hiện sớm và can thiệp đúng cách giúp cải thiện thị lực, hạn chế nguy cơ suy giảm thị giác kéo dài.

1. Nhược thị là gì?

Nhược thị (hay còn gọi là “mắt lười”) xảy ra khi khả năng nhìn của một hoặc cả hai mắt không phát triển đầy đủ trong những năm đầu đời. Khi đó, não bộ không xử lý đầy đủ hình ảnh truyền từ mắt bị ảnh hưởng và có xu hướng ưu tiên tín hiệu từ mắt nhìn tốt hơn.

Tình trạng này thường hình thành trong những năm đầu đời, khi hệ thống thị giác đang phát triển. Bệnh thường chỉ ảnh hưởng một mắt nhưng cũng có thể xuất hiện ở cả hai mắt. Thị lực giảm do nhược thị không đơn thuần là nhìn mờ vì tật khúc xạ; khả năng nhìn có thể vẫn hạn chế dù đã được điều chỉnh kính phù hợp.

Mức độ suy giảm thị lực và khả năng cải thiện phụ thuộc vào nguyên nhân, độ tuổi phát hiện và thời điểm bắt đầu điều trị. Vì vậy, trẻ cần được khám mắt khi có dấu hiệu bất thường, ngay cả khi chưa tự nhận thấy khó khăn khi nhìn.

2. Nguyên nhân nhược thị do đâu?

Tình trạng này thường xuất phát từ việc hình ảnh truyền đến não không rõ nét hoặc hai mắt không phối hợp tốt trong giai đoạn phát triển thị giác. Các yếu tố thường gặp gồm:

• Lác mắt: Hai mắt không nhìn thẳng hàng, khiến não có xu hướng hạn chế tiếp nhận hình ảnh từ một mắt để tránh tình trạng nhìn đôi hoặc hình ảnh bị xung đột.
• Tật khúc xạ: Cận thị, viễn thị hoặc loạn thị chưa được điều chỉnh phù hợp có thể khiến hình ảnh truyền đến não bị mờ. Nguy cơ tăng khi độ khúc xạ giữa hai mắt chênh lệch đáng kể.
• Cản trở đường truyền ánh sáng: Đục thủy tinh thể bẩm sinh, sụp mí nghiêm trọng hoặc tổn thương làm mờ giác mạc có thể khiến hình ảnh không đến võng mạc rõ ràng, ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác.
• Sinh non hoặc nhẹ cân khi sinh: Đây là những yếu tố làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề về thị giác trong giai đoạn đầu đời.
• Tiền sử gia đình: Trẻ có người thân mắc lác mắt, nhược thị hoặc một số bệnh lý mắt từ nhỏ có thể có nguy cơ cao hơn.
• Rối loạn phát triển: Một số trẻ có vấn đề về phát triển thần kinh hoặc thể chất cần được theo dõi thị lực chặt chẽ hơn.

Xác định đúng nguyên nhân giúp bác sĩ lựa chọn phương án can thiệp phù hợp, đồng thời xử lý những vấn đề có thể cản trở thị lực của trẻ.

3. Dấu hiệu nhược thị là gì?

• Nhìn mờ hoặc nhìn không đồng đều: Trẻ có thể nhìn kém bằng một mắt, nhưng không phải lúc nào cũng nhận ra sự khác biệt.
• Nheo mắt hoặc nhắm một bên mắt: Trẻ thường có hành động này khi nhìn vật ở xa, đọc sách hoặc tập trung vào một đồ vật.
• Nghiêng đầu khi quan sát: Trẻ có xu hướng xoay hoặc nghiêng đầu để tìm góc nhìn dễ chịu hơn.
• Hai mắt không nhìn cùng hướng: Một mắt có thể lệch vào trong hoặc ra ngoài, biểu hiện thường gặp khi có lác mắt đi kèm.
• Hay dụi mắt, chớp mắt hoặc than mỏi mắt: Những biểu hiện này có thể xuất hiện khi trẻ phải cố gắng nhìn, nhưng cũng có thể do các vấn đề mắt khác.
• Khó phối hợp tay và mắt: Trẻ có thể gặp khó khăn khi bắt bóng, cầm nắm đồ vật hoặc ước lượng khoảng cách.

4. Điều trị nhược thị như thế nào?

Mục tiêu điều trị là cải thiện thị lực của mắt bị ảnh hưởng, đồng thời xử lý nguyên nhân khiến quá trình phát triển thị giác bị gián đoạn. Phương án cụ thể phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ suy giảm thị lực và kết quả thăm khám.

Một số cách chữa nhược thị được bác sĩ cân nhắc gồm:

• Điều chỉnh tật khúc xạ: Trẻ được đo mắt và kê kính phù hợp nếu có cận thị, viễn thị hoặc loạn thị. Trong một số trường hợp, đeo kính đúng số đã giúp thị lực cải thiện đáng kể.
• Bịt mắt lành: Bác sĩ hướng dẫn che mắt có thị lực tốt trong khoảng thời gian phù hợp để khuyến khích não sử dụng hình ảnh từ mắt yếu hơn. Thời lượng bịt mắt cần được cá thể hóa và theo dõi định kỳ.
• Sử dụng thuốc nhỏ mắt: Một số trường hợp có thể dùng thuốc theo chỉ định để làm mờ tạm thời mắt nhìn tốt, qua đó khuyến khích sử dụng mắt còn lại. Phương pháp này cần được theo dõi để hạn chế tác dụng không mong muốn.
• Xử lý nguyên nhân cản trở thị giác: Nếu có đục thủy tinh thể, sụp mí hoặc bất thường khác, bác sĩ sẽ đánh giá phương án xử lý phù hợp.
• Theo dõi và đánh giá định kỳ: Thị lực cần được kiểm tra trong quá trình can thiệp để điều chỉnh phương pháp khi cần thiết, đồng thời phát hiện nguy cơ suy giảm thị lực ở mắt còn tốt.

Việc tuân thủ hướng dẫn và tái khám đúng lịch giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị.

5. Khi nào cần phẫu thuật nhược thị?

Phẫu thuật không trực tiếp phục hồi chức năng thị giác bị suy giảm do nhược thị. Tuy nhiên, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật để xử lý bệnh lý đi kèm đang cản trở sự phát triển thị giác hoặc ảnh hưởng đến vị trí hai mắt.

Một số trường hợp có thể cần can thiệp phẫu thuật gồm:

• Đục thủy tinh thể: Khi thủy tinh thể bị đục làm cản trở ánh sáng đi vào mắt, phẫu thuật có thể được cân nhắc để khôi phục đường truyền hình ảnh.
• Sụp mí nghiêm trọng: Nếu mí mắt che khuất đồng tử và ảnh hưởng đến thị giác, bác sĩ có thể đánh giá khả năng phẫu thuật nâng mí.
• Lác mắt: Phẫu thuật cơ vận nhãn có thể giúp điều chỉnh vị trí mắt trong những trường hợp phù hợp, nhưng không đồng nghĩa thị lực của mắt yếu sẽ tự trở lại bình thường.

Sau phẫu thuật, người bệnh vẫn có thể cần đeo kính, bịt mắt hoặc áp dụng phương pháp khác theo chỉ định. Hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ ảnh hưởng và thời điểm can thiệp. Do đó, người bệnh cần khám chuyên khoa mắt để được đánh giá trước khi quyết định phương án điều trị.

Nhược thị có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng nhìn nếu không được phát hiện và xử trí phù hợp, đặc biệt trong giai đoạn thị giác của trẻ đang phát triển. Khi nhận thấy trẻ nheo mắt, nghiêng đầu, hai mắt không nhìn thẳng hàng hoặc có biểu hiện nhìn kém, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa mắt. Phát hiện sớm, điều trị đúng hướng và theo dõi đều đặn giúp tăng cơ hội cải thiện thị lực.