Siêu âm tĩnh mạch cửa là gì? Khi nào cần thực hiện?

Siêu âm tĩnh mạch cửa giúp bác sĩ quan sát mạch máu đưa máu từ các cơ quan tiêu hóa về gan, đồng thời kiểm tra dòng máu có lưu thông bình thường hay không. Thông qua hình ảnh siêu âm và Doppler, bác sĩ có thể đánh giá đường kính tĩnh mạch cửa, vận tốc tĩnh mạch cửa và nhận biết một số bất thường liên quan đến gan, tĩnh mạch cửa.

1. Tĩnh mạch cửa là gì?

Tĩnh mạch cửa còn gọi là tĩnh mạch cửa chính hay tĩnh mạch cửa gan, là mạch máu lớn thuộc hệ thống tĩnh mạch cửa, có nhiệm vụ đưa máu từ các cơ quan tiêu hóa như dạ dày, ruột, tụy và lách về gan để xử lý, chuyển hóa và khử độc trước khi máu trở lại tuần hoàn chung. Tĩnh mạch cửa được hình thành từ sự hợp nhất của tĩnh mạch mạc treo tràng trên và tĩnh mạch lách, thường ở phía sau cổ tụy.

Ở người trưởng thành, đường kính tĩnh mạch cửa khoảng 7 – 13 mm, chiều dài khoảng 6 – 10 cm. Sau khi hình thành, tĩnh mạch cửa đi lên phía trên, qua dây chằng gan – tá tràng và tiến vào rốn gan, sau đó chia thành nhánh phải và nhánh trái để đưa máu đến các vùng tương ứng của gan.

Khác với phần lớn tĩnh mạch đưa máu trực tiếp về tim, tĩnh mạch cửa đưa máu đến hệ thống xoang gan. Tại đây, máu được trao đổi với tế bào gan để thực hiện các quá trình chuyển hóa, dự trữ chất dinh dưỡng và xử lý các chất có hại. Khoảng 70 – 75% lượng máu đến gan được cung cấp qua tĩnh mạch cửa, phần còn lại đến từ động mạch gan.

Bên cạnh cấu trúc và kích thước mạch, vận tốc tĩnh mạch cửa cũng là một thông số có thể được đánh giá bằng siêu âm Doppler. Vận tốc tĩnh mạch cửa ở người bình thường thường trong khoảng 15 – 40 cm/giây, với dòng máu có hướng hepatopetal, tức chảy về phía gan. Thông số này có thể được đánh giá bằng siêu âm Doppler để khảo sát hướng và tốc độ dòng máu trong tĩnh mạch cửa.

2. Khi nào cần siêu âm tĩnh mạch cửa?

Siêu âm tĩnh mạch cửa được thực hiện khi bác sĩ cần kiểm tra cấu trúc và đánh giá dòng máu qua tĩnh mạch cửa – mạch máu đưa máu từ hệ tiêu hóa, lách và tụy về gan. Đặc biệt, siêu âm Doppler tĩnh mạch cửa có thể giúp khảo sát hướng và đặc điểm dòng chảy, từ đó phát hiện một số bất thường của hệ tĩnh mạch cửa.

Bác sĩ có thể chỉ định siêu âm tĩnh mạch cửa trong những trường hợp sau:

• Nghi ngờ tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Siêu âm giúp đánh giá tĩnh mạch cửa và các dấu hiệu liên quan đến tình trạng tăng áp lực trong hệ tuần hoàn cửa.

• Xơ gan hoặc nghi ngờ xơ gan: Người bệnh xơ gan có thể xuất hiện những thay đổi ở hệ tĩnh mạch cửa. Siêu âm Doppler tĩnh mạch cửa giúp bác sĩ khảo sát dòng máu và hỗ trợ đánh giá tình trạng tuần hoàn cửa.

• Báng bụng (cổ trướng) chưa rõ nguyên nhân: Thăm dò hình ảnh có thể được sử dụng để kiểm tra gan, tĩnh mạch cửa và tìm thêm dấu hiệu gợi ý nguyên nhân.

• Nghi ngờ u gan hoặc khối u trong ổ bụng xâm lấn tĩnh mạch cửa: Siêu âm giúp khảo sát mối liên quan giữa khối u và tĩnh mạch cửa, đồng thời phát hiện những bất thường cần đánh giá thêm.

3. Quy trình thực hiện siêu âm tĩnh mạch cửa như thế nào?

Quy trình siêu âm tĩnh mạch cửa thường được thực hiện tương tự siêu âm ổ bụng, kết hợp siêu âm Doppler để đánh giá cấu trúc và dòng máu trong hệ tĩnh mạch cửa. Các bước cơ bản gồm:

3.1. Chuẩn bị trước khi siêu âm

Người bệnh thường được yêu cầu nhịn ăn khoảng 6 – 8 giờ trước khi siêu âm vùng gan – mật. Việc nhịn ăn giúp hạn chế hơi trong đường ruột, tạo điều kiện quan sát tĩnh mạch cửa và các cơ quan trong ổ bụng rõ hơn.

Khi thực hiện, người bệnh nằm ngửa trên bàn siêu âm, có thể được yêu cầu nghiêng trái hoặc thay đổi tư thế tùy vị trí cần khảo sát. Vùng thượng vị và hạ sườn phải được bộc lộ để bác sĩ thuận tiện đặt đầu dò.

3.2. Tiến hành siêu âm tĩnh mạch cửa

Bác sĩ bôi gel lên vùng cần khảo sát rồi sử dụng đầu dò siêu âm để đánh giá tĩnh mạch cửa và các cơ quan lân cận. Trước tiên, siêu âm B-Scan được thực hiện để khảo sát ổ bụng, đánh giá kích thước gan, lách và xác định các cấu trúc mạch máu cần kiểm tra.

Tiếp đó, bác sĩ có thể thực hiện siêu âm Doppler tĩnh mạch cửa bằng Doppler màu, Doppler năng lượng và Doppler phổ để đánh giá mạch máu. Đầu dò có tần số khoảng 3 MHz thường được sử dụng để khảo sát các mạch máu nằm sâu, trong khi đầu dò tần số cao hơn khoảng 5 – 7,5 MHz phù hợp với những cấu trúc nông hơn.

Trong quá trình thăm khám, bác sĩ có thể kết hợp một số nghiệm pháp như hít thở, nghiệm pháp Valsalva hoặc chèn ép để hỗ trợ đánh giá dòng máu. Tùy mục đích kiểm tra, phạm vi khảo sát có thể bao gồm hệ tĩnh mạch cửa, tĩnh mạch lách, tĩnh mạch mạc treo tràng, mạch thân tạng và hệ tĩnh mạch chủ dưới.

3.3. Đánh giá và trả kết quả

Sau khi hoàn tất siêu âm tĩnh mạch cửa, bác sĩ đánh giá các đặc điểm hình ảnh và thông số dòng chảy, đồng thời ghi nhận kết quả và lưu hình ảnh cần thiết. Một số thông tin thường được kiểm tra gồm:

• Khẩu kính hoặc đường kính tĩnh mạch cửa.

• Vận tốc và hướng dòng máu.

• Tình trạng tắc nghẽn hoặc huyết khối trong mạch.

• Tình trạng gan và kích thước lách.

• Đường kính, tình trạng huyết khối của tĩnh mạch lách.

• Sự xuất hiện của tuần hoàn bàng hệ hoặc các bất thường khác.

Dòng máu trong tĩnh mạch cửa bình thường có hướng về phía gan (hepatopetal) và có vận tốc tương đối chậm so với các động mạch gan lân cận. Việc kết hợp hình ảnh siêu âm với các thông số Doppler giúp bác sĩ đánh giá toàn diện hơn tình trạng hệ tuần hoàn cửa.

4. Siêu âm tĩnh mạch cửa phát hiện bệnh gì?

Siêu âm tĩnh mạch cửa kết hợp siêu âm Doppler có thể giúp bác sĩ đánh giá cấu trúc gan, hệ mạch cửa, hướng và dòng chảy trong mạch, từ đó phát hiện hoặc hỗ trợ đánh giá nhiều bệnh lý gan và mạch máu. Một số tình trạng thường được khảo sát gồm:

• Tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Có thể biểu hiện trên siêu âm bằng tình trạng tĩnh mạch cửa giãn, đường kính lớn hơn 13 mm và vẫn còn dòng máu hướng về gan. Tình trạng này thường liên quan đến các bệnh gan mạn tính, đặc biệt là xơ gan.

• Huyết khối tĩnh mạch cửa: Siêu âm có thể phát hiện cục máu đông gây hẹp hoặc tắc một phần hay hoàn toàn lòng mạch. Trên siêu âm Doppler, vùng huyết khối thường không có tín hiệu dòng chảy.

• Đảo chiều dòng chảy tĩnh mạch cửa: Thay vì chảy về gan, dòng máu trong tĩnh mạch cửa chảy theo hướng ngược lại. Đây có thể là biểu hiện gặp trong các giai đoạn tiến triển của bệnh gan.

• Chuyển dạng xoang tĩnh mạch cửa: Khi tĩnh mạch cửa bị tắc kéo dài, các nhánh tĩnh mạch bàng hệ có thể tăng sinh xung quanh vị trí tắc, tạo thành hình ảnh chuyển dạng xoang tĩnh mạch cửa.

• Khí trong tĩnh mạch cửa: Siêu âm có thể phát hiện các bóng khí tăng âm, di động trong hệ tĩnh mạch cửa. Tình trạng này ít gặp nhưng có thể liên quan đến các bệnh lý nặng ở đường ruột như viêm, hoại tử hoặc tắc ruột.

• Hội chứng Budd–Chiari: Siêu âm giúp đánh giá tình trạng tắc tĩnh mạch gan hoặc tĩnh mạch chủ dưới, đồng thời có thể phát hiện gan to, cổ trướng hoặc khối u gan trong một số trường hợp.

• Ung thư gan: Siêu âm có thể phát hiện khối u gan, các thay đổi về mạch máu quanh khối u và tình trạng tế bào ung thư xâm lấn gây huyết khối tĩnh mạch cửa hoặc tĩnh mạch gan.

• Một số tổn thương khác ở gan: Siêu âm còn có thể phát hiện hoặc hỗ trợ đánh giá các tổn thương như u mạch máu, u nang, u tuyến và dị dạng mạch máu ở gan.

• Tuần hoàn bàng hệ: Sự xuất hiện của các mạch máu phụ có thể được ghi nhận khi dòng máu qua hệ tĩnh mạch cửa bị cản trở, thường liên quan đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

Đặc biệt, ở người bệnh xơ gan, siêu âm tĩnh mạch cửa có thể cung cấp nhiều thông tin về tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa, đảo chiều dòng chảy, huyết khối hoặc chuyển dạng xoang tĩnh mạch cửa. Ngoài mục đích phát hiện bệnh, phương pháp này còn được sử dụng để theo dõi diễn biến bệnh và đánh giá biến chứng sau phẫu thuật gan khi có chỉ định.

Siêu âm tĩnh mạch cửa kết hợp Doppler giúp đánh giá tương đối toàn diện cấu trúc và huyết động của hệ tĩnh mạch cửa, từ đường kính tĩnh mạch cửa, hướng dòng chảy đến vận tốc máu. Kỹ thuật này có giá trị trong phát hiện và theo dõi các bất thường như tăng áp lực tĩnh mạch cửa, huyết khối tĩnh mạch cửa, tuần hoàn bàng hệ và một số bệnh lý gan. Khi có chỉ định, người bệnh nên thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ để kết quả khảo sát chính xác và hỗ trợ quá trình chẩn đoán.