Quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu diễn ra như thế nào?

Quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu diễn ra âm thầm trong nhiều năm và là nguyên nhân dẫn đến nhiều bệnh lý tim mạch nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Hiểu rõ cơ chế hình thành mảng bám sẽ giúp mỗi người chủ động phòng ngừa và phát hiện bệnh từ sớm.

1. Quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu

Xơ vữa động mạch là một quá trình bệnh lý mạn tính xảy ra tại thành động mạch, đặc trưng bởi sự tích tụ lipid, tế bào viêm, mô sợi và canxi tạo thành mảng xơ vữa mạch máu. Đây không phải hiện tượng diễn ra trong vài ngày hay vài tháng mà thường kéo dài nhiều năm, thậm chí hàng chục năm trước khi xuất hiện triệu chứng lâm sàng.

Nhiều nghiên cứu cho thấy quá trình xơ vữa mạch máu chịu tác động đồng thời của rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, hút thuốc lá, đái tháo đường, béo phì, tuổi tác và yếu tố di truyền. Khi các yếu tố nguy cơ tồn tại lâu dài, thành mạch sẽ dần bị tổn thương và tạo điều kiện cho mảng bám phát triển.

1.1. Sự tổn thương lớp nội mạc và bước đầu tích tụ cholesterol xấu

Lớp nội mạc là lớp tế bào mỏng bao phủ mặt trong của động mạch, có vai trò điều hòa lưu thông máu, ngăn ngừa đông máu và duy trì chức năng thành mạch. Trong điều kiện bình thường, lớp nội mạc giúp mạch máu luôn mềm mại và đàn hồi.

Tuy nhiên, dưới tác động kéo dài của huyết áp cao, đường huyết tăng, cholesterol LDL cao, khói thuốc lá hoặc tình trạng viêm mạn tính, lớp nội mạc bắt đầu bị tổn thương. Khi đó, tính thấm của thành mạch tăng lên, tạo điều kiện để các hạt LDL cholesterol xâm nhập vào lớp dưới nội mạc.

Sau khi đi vào thành mạch, LDL bị oxy hóa bởi các gốc tự do và trở thành LDL oxy hóa. Đây là dạng cholesterol có khả năng kích thích phản ứng viêm mạnh mẽ, thu hút các tế bào miễn dịch đến vị trí tổn thương.

Ở giai đoạn này, quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu mới chỉ bắt đầu nên người bệnh hầu như không có bất kỳ triệu chứng nào. Tuy nhiên, những thay đổi vi thể này chính là nền tảng cho các giai đoạn tiến triển tiếp theo.

1.2. Biến đổi miễn dịch, đại thực bào tiêu thụ lipid và hình thành tế bào bọt

Sau khi LDL bị oxy hóa, cơ thể coi đây là yếu tố bất thường và kích hoạt hệ miễn dịch. Các bạch cầu đơn nhân trong máu sẽ bám vào thành mạch, xuyên qua lớp nội mạc rồi biệt hóa thành đại thực bào.

Đại thực bào có nhiệm vụ “dọn dẹp” các phân tử LDL oxy hóa bằng cách nuốt chúng. Tuy nhiên, khi lượng LDL quá nhiều, đại thực bào không thể xử lý hết mà dần chứa đầy lipid trong bào tương. Chúng biến đổi thành các tế bào bọt – thành phần đặc trưng của tổn thương xơ vữa giai đoạn sớm.

Sự tích tụ của hàng loạt tế bào bọt tạo nên các dải mỡ chạy dọc theo thành động mạch. Đây là tổn thương có thể xuất hiện ngay từ tuổi thiếu niên nhưng thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm.

Không chỉ dừng lại ở đó, các tế bào bọt còn tiết ra nhiều cytokine và chất trung gian gây viêm, tiếp tục thu hút thêm bạch cầu, làm phản ứng viêm kéo dài. Đồng thời, các tế bào cơ trơn từ lớp giữa thành động mạch cũng di chuyển lên lớp nội mạc, tăng sinh và sản xuất collagen, elastin cùng nhiều thành phần của chất nền ngoại bào.

Chính những biến đổi này khiến mảng xơ vữa mạch máu ngày càng lớn hơn, lòng mạch bắt đầu hẹp dần và khả năng lưu thông máu giảm sút.

1.3. Sự phát triển của lõi hoại tử, lớp vỏ xơ và nguy cơ nứt vỡ mảng bám

Theo thời gian, nhiều tế bào bọt chết đi, giải phóng lipid, cholesterol và các mảnh tế bào vào trung tâm tổn thương, tạo thành lõi hoại tử giàu chất béo.

Bên ngoài lõi hoại tử, các tế bào cơ trơn tiếp tục tổng hợp collagen để hình thành lớp vỏ xơ bao phủ. Nếu lớp vỏ này dày và ổn định, mảng bám có thể tồn tại nhiều năm mà chưa gây biến cố cấp tính.

Ngược lại, khi phản ứng viêm kéo dài, các enzym phân hủy collagen sẽ làm lớp vỏ xơ mỏng dần. Lúc này, quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu bước sang giai đoạn nguy hiểm nhất vì mảng bám rất dễ nứt hoặc vỡ.

Ngay sau khi mảng bám bị nứt vỡ, các thành phần bên trong tiếp xúc trực tiếp với máu, kích hoạt quá trình đông máu và hình thành huyết khối. Cục máu đông có thể làm tắc hoàn toàn động mạch và gây ra những biến cố nghiêm trọng như:

• Nhồi máu cơ tim cấp.
• Đột quỵ thiếu máu não.
• Thiếu máu cấp chi.
• Tắc động mạch ngoại biên.

Ở nhiều trường hợp, lòng mạch chỉ hẹp ít nhưng mảng bám không ổn định vẫn có nguy cơ nứt vỡ và gây biến chứng nặng. Vì vậy, mức độ nguy hiểm của bệnh không chỉ phụ thuộc vào tỷ lệ hẹp mà còn liên quan đến tính ổn định của mảng xơ vữa.

Ngoài ra, theo thời gian, mảng bám còn có thể lắng đọng canxi khiến thành mạch cứng hơn, giảm tính đàn hồi, làm tăng gánh nặng cho tim và góp phần làm tăng huyết áp.

2. Biện pháp phòng ngừa và phát hiện sớm xơ vữa mạch máu

2.1. Xây dựng chế độ ăn uống tốt cho hệ tim mạch làm chậm quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu

Chế độ dinh dưỡng khoa học là nền tảng quan trọng giúp làm chậm quá trình xơ vữa mạch máu. Người trưởng thành nên ưu tiên rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá biển giàu omega-3 và chất béo không bão hòa từ dầu ô liu, quả bơ hoặc các loại hạt.

Ngược lại, cần hạn chế thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, đồ ăn nhanh, thịt chế biến sẵn, nội tạng động vật và các món nhiều đường hoặc muối. Việc duy trì chế độ ăn hợp lý không chỉ giúp kiểm soát cholesterol máu mà còn giảm nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường và béo phì – những yếu tố thúc đẩy mảng xơ vữa mạch máu phát triển nhanh hơn.

2.2. Duy trì lối sống lành mạnh để bảo vệ thành mạch

Bên cạnh dinh dưỡng, việc thay đổi lối sống có vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa xơ vữa động mạch. Mỗi người nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực mức độ vừa mỗi tuần như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc tập các bài tập phù hợp với thể trạng.

Ngoài ra, cần bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng kéo dài. Đồng thời, việc theo dõi và kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết, mỡ máu cũng góp phần hạn chế tổn thương lớp nội mạc động mạch và làm chậm quá trình hình thành mảng xơ vữa mạch máu.

2.3. Khám tim mạch định kỳ để phát hiện sớm xơ vữa

Do xơ vữa động mạch thường diễn tiến âm thầm trong nhiều năm nên nhiều người chỉ phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng như đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Vì vậy, khám sức khỏe định kỳ là giải pháp hiệu quả để phát hiện bệnh ngay từ giai đoạn sớm.

Những người từ 40 tuổi trở lên hoặc có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, béo phì, hút thuốc lá hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch nên khám chuyên khoa tim mạch định kỳ. Bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm mỡ máu, đường huyết, điện tim, siêu âm tim, siêu âm Doppler mạch máu, CT lồng ngực… phù hợp để đánh giá nguy cơ xơ vữa.

Tại Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI, khách hàng có thể lựa chọn Gói khám chức năng và bệnh lý tim phổi để được đánh giá toàn diện sức khỏe tim mạch, phát hiện sớm các dấu hiệu của mảng xơ vữa mạch máu cũng như nhiều bệnh lý tim phổi khác. Chủ động thăm khám định kỳ giúp can thiệp kịp thời, giảm nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch nguy hiểm và nâng cao chất lượng cuộc sống.