Xoắn tinh hoàn có nguy hiểm không? Cách chữa ra sao?

Xoắn tinh hoàn là tình trạng cấp cứu ngoại khoa xảy ra khi thừng tinh (cấu trúc chứa mạch máu nuôi tinh hoàn) bị xoắn lại, làm gián đoạn đột ngột nguồn máu nuôi dưỡng tinh hoàn. Đây là một trong những cấp cứu nam khoa khẩn cấp nhất, cần được xử lý trong thời gian rất ngắn để bảo tồn tinh hoàn. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ triệu chứng nhận biết, nguyên nhân, biến chứng nếu chậm trễ và cách xử lý xoắn tinh hoàn đúng cách.

1. Triệu chứng xoắn tinh hoàn

Thừng tinh là cấu trúc dạng dây chứa mạch máu, dây thần kinh và ống dẫn tinh, treo tinh hoàn trong bìu. Xoắn tinh hoàn xảy ra khi thừng tinh bị xoắn quanh trục của nó, làm tắc nghẽn dòng máu đến và đi từ tinh hoàn. Nếu không được tháo xoắn kịp thời, tinh hoàn sẽ thiếu máu nuôi dưỡng, dẫn đến hoại tử mô chỉ trong vài giờ.

1.1. Đối tượng và thời điểm thường gặp

Xoắn tinh hoàn có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng gặp nhiều nhất ở trẻ sơ sinh và thanh thiếu niên trong độ tuổi dậy thì, do đặc điểm giải phẫu bìu ở nhóm tuổi này còn chưa cố định hoàn toàn, khiến tinh hoàn dễ xoay chuyển hơn. Tình trạng có thể xuất hiện sau một vận động mạnh, chấn thương nhẹ vùng bìu, hoặc thậm chí không có yếu tố khởi phát rõ ràng, kể cả trong lúc ngủ.

1.2. Dấu hiệu điển hình cần nhận biết ngay

Triệu chứng xoắn tinh hoàn thường xuất hiện đột ngột và rất đặc trưng:

– Đau dữ dội, đột ngột một bên bìu, có thể lan lên vùng bẹn, bụng dưới.

– Sưng, đỏ hoặc bầm tím vùng bìu bên bị xoắn, xuất hiện nhanh chóng.

– Buồn nôn, nôn kèm theo cơn đau, đôi khi có thể sốt nhẹ.

– Tinh hoàn bên bị xoắn có thể nằm ở vị trí cao hơn bất thường hoặc nằm ngang so với bên đối diện.

– Đau không giảm khi nâng đỡ bìu lên (khác với viêm mào tinh hoàn, khi nâng bìu thường giúp giảm đau phần nào).

2. Xoắn tinh hoàn có nguy hiểm không?

Xoắn tinh hoàn được xem là một trong những cấp cứu khẩn cấp nhất trong chuyên ngành Tiết niệu – Nam học, vì thời gian tinh hoàn thiếu máu nuôi có liên quan trực tiếp đến khả năng bảo tồn được cơ quan này hay không.

Theo các tài liệu hướng dẫn tiết niệu học được sử dụng rộng rãi, khả năng cứu sống tinh hoàn giảm dần theo thời gian kể từ khi khởi phát triệu chứng, và giảm rõ rệt nếu để quá 6 giờ mà chưa được can thiệp tháo xoắn. Đây là lý do các bác sĩ luôn nhấn mạnh nguyên tắc “thời gian là tinh hoàn” trong xử lý cấp cứu tình trạng này, tương tự khái niệm “giờ vàng” trong nhiều cấp cứu ngoại khoa khác.

Mốc thời gian cụ thể có thể khác nhau tùy tài liệu tham khảo và mức độ xoắn (xoắn hoàn toàn hay một phần); người bệnh không nên tự ước lượng “còn kịp hay không” mà cần đến cơ sở y tế ngay khi nghi ngờ, thay vì chờ đợi theo dõi thêm.

3. Nguyên nhân gây xoắn tinh hoàn

Nguyên nhân gốc rễ của xoắn tinh hoàn thường liên quan đến bất thường giải phẫu bẩm sinh gọi là “bất thường bám dính kiểu chuông” (bell-clapper deformity), khiến tinh hoàn không được cố định chắc chắn vào thành bìu như bình thường mà có thể xoay tự do trong khoang bìu, tương tự quả chuông treo lỏng trong vỏ chuông.

Bất thường này thường có ở cả hai bên bìu (dù chỉ một bên bị xoắn tại thời điểm xảy ra), là lý do vì sao sau khi phẫu thuật tháo xoắn một bên, bác sĩ thường cố định luôn cả tinh hoàn bên còn lại để phòng ngừa xoắn xảy ra trong tương lai. Một số yếu tố có thể là tác nhân khởi phát cơn xoắn trên nền bất thường giải phẫu sẵn có gồm: vận động thể thao mạnh, chấn thương nhẹ vùng bìu, thay đổi nhiệt độ đột ngột (co cơ bìu khi lạnh), hoặc xảy ra ngẫu nhiên không rõ nguyên nhân khởi phát, kể cả khi đang ngủ.

4. Biến chứng xoắn tinh hoàn nếu chậm trễ điều trị

Biến chứng xoắn tinh hoàn nghiêm trọng nhất và thường gặp nhất khi chậm trễ điều trị là hoại tử tinh hoàn, buộc phải cắt bỏ tinh hoàn bị tổn thương trong lúc phẫu thuật vì không còn khả năng phục hồi. Đây là hệ quả trực tiếp của tình trạng thiếu máu nuôi kéo dài không được khắc phục kịp thời.

Ngoài nguy cơ mất tinh hoàn, một số ảnh hưởng lâu dài khác có thể gặp gồm: giảm khả năng sinh tinh nếu tinh hoàn còn lại phải “gánh vác” toàn bộ chức năng sinh sản (dù nam giới vẫn có thể có con bình thường với một tinh hoàn khỏe mạnh trong đa số trường hợp), ảnh hưởng tâm lý và thẩm mỹ nếu phải cắt bỏ tinh hoàn, đặc biệt ở người trẻ tuổi.

Việc nhận biết sớm và đến cơ sở y tế ngay lập tức là yếu tố then chốt duy nhất giúp hạn chế các biến chứng kể trên, không có biện pháp nào khác thay thế được việc can thiệp phẫu thuật kịp thời.

5. Cách chữa xoắn tinh hoàn

Cách chữa xoắn tinh hoàn duy nhất được công nhận là phẫu thuật cấp cứu để tháo xoắn thừng tinh, không có phương pháp điều trị nội khoa (dùng thuốc) nào có thể thay thế can thiệp ngoại khoa trong tình trạng này.

Trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ sẽ mở bìu, tháo xoắn thừng tinh và đánh giá trực tiếp tình trạng tưới máu của tinh hoàn. Nếu tinh hoàn còn hồng hào, có dấu hiệu máu lưu thông trở lại sau khi tháo xoắn, bác sĩ sẽ cố định tinh hoàn vào thành bìu để tránh xoắn tái phát. Nếu tinh hoàn đã hoại tử hoàn toàn, không còn khả năng phục hồi, việc cắt bỏ là cần thiết để tránh nhiễm trùng và ảnh hưởng đến sức khỏe toàn thân. Trong hầu hết các trường hợp, bác sĩ cũng sẽ cố định luôn tinh hoàn bên còn lại trong cùng cuộc mổ, do bất thường giải phẫu gây xoắn thường xuất hiện ở cả hai bên.

6. Phòng ngừa xoắn tinh hoàn và chế độ ăn

Do nguyên nhân gốc rễ của xoắn tinh hoàn là bất thường giải phẫu bẩm sinh, đây là tình trạng không thể phòng ngừa hoàn toàn bằng thay đổi lối sống hay chế độ ăn uống. Khác với các bệnh lý chuyển hóa hoặc viêm nhiễm, xoắn tinh hoàn là một sự cố cơ học xảy ra trên nền cấu trúc giải phẫu sẵn có, nên chế độ ăn xoắn tinh hoàn không đóng vai trò phòng ngừa trực tiếp như nhiều người lầm tưởng.

6.1. Cách để giảm nguy cơ biến chứng

Thay vì tìm cách “phòng ngừa” bằng ăn uống, điều quan trọng và duy nhất thực sự hiệu quả là:

– Nhận biết sớm dấu hiệu đau bìu đột ngột, dữ dội và đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức, không trì hoãn vì bất kỳ lý do gì.

– Với người từng bị xoắn tinh hoàn một bên nhưng chưa được cố định tinh hoàn bên còn lại (hiếm gặp), nên trao đổi với bác sĩ về việc có cần cố định phòng ngừa hay không.

– Giáo dục trẻ vị thành niên nam nhận biết dấu hiệu đau bìu bất thường cần báo ngay cho cha mẹ hoặc người lớn, vì đây là nhóm tuổi có nguy cơ cao nhưng đôi khi ngại chia sẻ do tâm lý e ngại.

6.2. Chế độ ăn sau điều trị hỗ trợ sức khỏe tinh hoàn nói chung

Sau khi đã phẫu thuật xử lý xoắn tinh hoàn, chế độ ăn uống lành mạnh vẫn có giá trị hỗ trợ sức khỏe sinh sản tổng thể, đặc biệt quan trọng hơn nếu người bệnh chỉ còn một tinh hoàn: bổ sung thực phẩm giàu kẽm, selen (hải sản, các loại hạt), omega-3 (cá béo) có lợi cho chất lượng tinh trùng; tăng cường rau xanh, trái cây giàu vitamin C, E hỗ trợ chống oxy hóa; hạn chế rượu bia, thuốc lá vì ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe sinh sản nói chung. Đây là chế độ ăn hỗ trợ sức khỏe sinh sản tổng quát, không phải biện pháp đặc hiệu để phòng ngừa xoắn tinh hoàn tái phát.

Xoắn tinh hoàn là cấp cứu ngoại khoa cần được xử lý trong thời gian rất ngắn để bảo tồn tinh hoàn, không có cách phòng ngừa bằng ăn uống hay lối sống mà chỉ có thể xử lý bằng cách nhận biết sớm và đến cơ sở y tế ngay lập tức. Để được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán chính xác và xử lý cấp cứu kịp thời khi nghi ngờ xoắn tinh hoàn, người bệnh nên đến ngay chuyên khoa Tiết niệu – Nam học của Thu Cúc TCI.

Để đặt lịch khám nhanh chóng, người bệnh có thể tải và sử dụng ứng dụng TCI Hospital tại app.thucuc.vn.